– डॉ. सत्यवान सौरभ
तुम्ही दिवा लावता किंवा लावत नाही, हा तुमचा वैयक्तिक निर्णय आहे. कोणतीही धार्मिक परंपरा मानणे, तिच्यापासून दूर राहणे किंवा ती आपल्या पद्धतीने पाळणे—लोकशाही समाजात हा प्रत्येक व्यक्तीच्या स्वातंत्र्याचा विषय आहे. मात्र, जेव्हा वैयक्तिक पसंती किंवा राजकीय असहमती व्यक्त करताना एखाद्या धार्मिक प्रतीकाची किंवा सांस्कृतिक परंपरेची सार्वजनिक खिल्ली उडवली जाते, तेव्हा प्रश्न केवळ एका दिव्यापुरता मर्यादित राहत नाही. प्रश्न असा निर्माण होतो की, असहमती व्यक्त करताना आपण इतरांच्या श्रद्धा आणि सांस्कृतिक संवेदनांचा किती आदर करतो?
भारतीय संस्कृतीमध्ये दिव्याला अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे. दिवाळीचा संपूर्ण भावच प्रकाश, आशा आणि अंधारावर प्रकाशाच्या विजयाशी जोडलेला आहे. घर, मंदिर तसेच विविध शुभ प्रसंगी दिवा प्रज्वलित करण्याची परंपरा अनेक पिढ्यांपासून सुरू आहे. संध्याकाळी दिवा लावण्याची परंपराही आज अनेक भारतीय कुटुंबांमध्ये पाहायला मिळते. त्यामुळे अनेकांसाठी दिवा हा केवळ तेल, वात आणि मातीपासून बनलेली वस्तू नसून श्रद्धा, शुभत्व, ज्ञान आणि सकारात्मक ऊर्जेचे प्रतीक आहे.
याच भावनेचे प्रतिबिंब संस्कृतमधील प्रसिद्ध प्रार्थनेत दिसते—
“दीपो ज्योतिः परं ब्रह्म, दीपो ज्योतिर्जनार्दनः।
दीपो हरतु मे पापं, संध्यादीप नमोऽस्तुते॥”
या प्रार्थनेत दीपज्योतीला परमप्रकाशाचे स्वरूप मानून नमन केले जाते आणि अज्ञान व नकारात्मकता दूर करण्याची प्रार्थना केली जाते. त्यामुळे सनातनी कुटुंबात दीप प्रज्वलित करणे ही केवळ घरगुती कृती नसून धार्मिक आणि सांस्कृतिक श्रद्धेशी जोडलेली परंपरा असू शकते.
म्हणूनच कोणावरही दिवा लावण्याची सक्ती केली जाऊ नये; परंतु श्रद्धेने दिवा लावणाऱ्या व्यक्तीची खिल्ली उडवणेही योग्य मानले जाऊ नये. वैयक्तिक स्वातंत्र्याचा अर्थ केवळ स्वतःच्या पसंतीचे स्वातंत्र्य नसून, इतरांच्या पसंतीचा आणि श्रद्धेचा आदर करण्याची जबाबदारीही त्यात अंतर्भूत आहे.
त्याचवेळी, एखाद्या धार्मिक प्रतीकाला राजकीय कार्यक्रमाशी जोडले गेले, तर त्या कार्यक्रमावर प्रश्न उपस्थित होणे स्वाभाविक आहे. सार्वजनिक संस्थांमध्ये राजकीय कार्यक्रमांची भूमिका काय असावी, त्यातील सहभाग ऐच्छिक आहे की नाही आणि सरकारी साधनसंपत्तीचा वापर कोणत्या मर्यादेपर्यंत योग्य आहे, असे प्रश्न कोणताही नागरिक विचारू शकतो.
याठिकाणी राजकीय कार्यक्रमावरील टीका आणि सांस्कृतिक प्रतीकाचा अपमान यांच्यातील फरक समजून घेणे आवश्यक आहे. एखाद्या कार्यक्रमात दिवा प्रज्वलित करण्यास आक्षेप असेल, तर कार्यक्रमाचे राजकीय स्वरूप, प्रशासनाची भूमिका, खर्च किंवा सहभागाची पद्धत यावर प्रश्न उपस्थित करता येऊ शकतात. मात्र, स्वतः दिवा, पूजा किंवा सनातन परंपरेलाच लक्ष्य केल्यास चर्चेचा विषय वेगळ्या दिशेने जातो. त्याचप्रमाणे, एखादी व्यक्ती राजकीय कार्यक्रमाचा विरोध करत असेल, तर केवळ त्या आधारावर तिला भारतीय संस्कृती किंवा धर्मविरोधी ठरवणेही योग्य नाही.
आज सोशल मीडियामुळे प्रत्येक व्यक्तीला आपले मत मांडण्यासाठी व्यासपीठ उपलब्ध झाले आहे. मात्र, त्यासोबत एक समस्या देखील निर्माण झाली आहे—व्यंग्य आणि टीका यांच्यातील सीमारेषा अनेकदा अस्पष्ट होते. काही शब्द किंवा चित्रे काही लोकांना सामान्य राजकीय व्यंग्य वाटू शकतात; परंतु त्याच सामग्रीमुळे दुसऱ्या व्यक्तीला आपल्या श्रद्धेचा अपमान झाल्याची भावना निर्माण होऊ शकते. त्यामुळे सोशल मीडियावरील अभिव्यक्तिस्वातंत्र्यासोबत सामाजिक संवेदनशीलताही आवश्यक आहे.
जन्मदिनाच्या दिवशी मेणबत्ती विझवण्याची प्रथा याच संदर्भात चर्चेत येते. आज वाढदिवसाच्या निमित्ताने केक कापणे आणि मेणबत्त्या विझवणे सर्वसामान्य झाले आहे. दुसरीकडे, भारतीय धार्मिक परंपरेत दिव्याला शुभत्व आणि प्रकाशाचे प्रतीक मानणारे लोक या प्रथेकडे वेगळ्या दृष्टिकोनातून पाहतात. दोन्ही परंपरांचे सांस्कृतिक संदर्भ वेगवेगळे आहेत. त्यामुळे एखादी परंपरा स्वीकारणे किंवा दुसऱ्या परंपरेपासून दूर राहणे, याला आपोआप देशभक्ती किंवा संस्कृतीप्रती निष्ठेचे प्रमाण मानता येणार नाही.
तरीही एक विचार करण्यासारखा प्रश्न आहे—आपल्या संस्कृतीशी संबंधित प्रतीकांबाबत आपण तितकेच संवेदनशील आहोत का, जितकी संवेदनशीलता आपण इतरांच्या सांस्कृतिक प्रतीकांबाबत अपेक्षित करतो?
एखाद्या व्यक्तीला दिवाळीत दिवा लावायचा नसेल, तर तिला तसे करण्याचे स्वातंत्र्य आहे. पण दुसरी व्यक्ती पूर्ण श्रद्धेने दिवा लावत असेल, तर तिच्या श्रद्धेची खिल्ली का उडवावी? त्याचप्रमाणे, एखादी व्यक्ती राजकीय कार्यक्रमात दिवा प्रज्वलित करून सहभागी होत असेल, तर तिची टीका कार्यक्रमाच्या राजकीय पैलूंवर व्हावी; तिच्या धार्मिक श्रद्धेवर नव्हे.
राजकीय चर्चेत माजी पंतप्रधान किंवा इतर नेत्यांच्या वाढदिवस समारंभांवर झालेल्या कथित सरकारी खर्चाचे उदाहरणही अनेकदा दिले जाते. अशा आरोपांची सत्यता तपासण्यासाठी संबंधित वर्ष, खर्चाची रक्कम आणि अधिकृत कागदपत्रे समोर ठेवणे आवश्यक आहे. पुराव्याशिवाय कोणत्याही व्यक्तीवर किंवा माजी सरकारवर सार्वजनिक निधीच्या गैरवापराचा आरोप करणे योग्य नाही. आजची राजकीय चर्चा अधिक भक्कम करण्यासाठी तथ्यांची गरज आहे; केवळ जुने आरोप पुरेसे नाहीत.
खरा प्रश्न काही रुपयांच्या तेलाचा किंवा वातीचा नाही. खरा प्रश्न असा आहे की सार्वजनिक जीवनातील आपल्या प्राधान्यक्रमांचे स्वरूप काय असावे आणि आपली भाषा कशी असावी? राजकीय मतभेद इतके तीव्र व्हावेत का की सांस्कृतिक प्रतीकेही त्याचे लक्ष्य बनावीत? धार्मिक श्रद्धेला राजकीय समर्थनाचा समानार्थी मानणे योग्य आहे का? दिवा लावणारी व्यक्ती अनिवार्यपणे एखाद्या राजकीय विचारसरणीची समर्थक असते का? आणि दिवा न लावणारी व्यक्ती आपोआप संस्कृतीविरोधी ठरते का?
या प्रश्नांकडे पाहताना व्यक्तीची धार्मिक श्रद्धा आणि तिची राजकीय पसंती या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत, हे समजून घेणे आवश्यक आहे.
दिवा एखाद्यासाठी पूजा आहे, कोणासाठी परंपरा, कोणासाठी संस्कृती, तर कोणासाठी तो केवळ प्रकाशाचा स्रोत आहे. त्याची व्याख्या प्रत्येकाची वेगळी असू शकते; परंतु त्याचा अपमान न करता असहमती व्यक्त करणे शक्य आहे.
आपल्या संस्कृतीची ताकद केवळ आपण दिवा लावतो यात नाही; विविध विचारांमध्येही संवाद कायम ठेवण्याच्या आपल्या क्षमतेत तिची खरी ताकद आहे. दिव्याची ज्योत अंधार दूर करते; त्याचप्रमाणे विवेक, संयम आणि तथ्य सार्वजनिक चर्चेतील अज्ञान व गैरसमजांचा अंधार दूर करू शकतात.
म्हणून दिवा लावायचा किंवा नाही, हा तुमचा निर्णय आहे. एखाद्या राजकीय कार्यक्रमाला समर्थन द्यायचे किंवा विरोध करायचा, हा देखील तुमचा अधिकार आहे. मात्र, श्रद्धेवर व्यंग्य करण्यापूर्वी आणि विरोध व्यक्त करताना दुसऱ्याच्या संवेदनांना धक्का देण्यापूर्वी एवढे नक्की विचार करा—असहमती ही लोकशाहीची शक्ती आहे; पण आदर ही तिची मर्यादा आहे.
(डॉ. सत्यवान सौरभ, पीएच.डी. (राज्यशास्त्र), कवी व सामाजिक विचारक)
(SDNA)