सत्ता, रणनीती आणि समाज समजून घेण्याचे एक रूपक

— डॉ. विनायक अशोक लुनिया

बुद्धिबळाच्या पटावर एकूण ६४ चौकटी आणि दोन बाजूंच्या मिळून ३२ सोंगट्या असतात. पहिल्या दृष्टीक्षेपात हा काळ्या-पांढऱ्या चौकटींवर राजा, राणी, हत्ती, उंट, घोडे आणि प्याद्यांच्या चालींचा खेळ दिसतो. मात्र, बुद्धिबळाकडे राजकीय दृष्टिकोनातून पाहिल्यास हाच पट सत्ता, रणनीती, संघर्ष, सहकार्य आणि शक्तिसंतुलनाचे एक रंजक रूपक ठरतो.

बुद्धिबळाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यातील कोणतीही चाल स्वतंत्र नसते. एका चालीमागे पुढील चालीची शक्यता दडलेली असते. एका सोंगटीची स्थिती दुसऱ्या सोंगटीची ताकद किंवा कमकुवतपणा बदलू शकते. कधीकधी सर्वांत लहान प्यादेदेखील संपूर्ण डावाचा मार्ग बदलू शकते. राजकारणातही परिस्थिती काहीशी अशीच असते. प्रत्येक निर्णयाचा परिणाम पुढील रणनीतीवर होतो आणि सत्तेची समीकरणे सातत्याने बदलत राहतात.

इतिहासात बुद्धिबळाच्या सोंगट्यांचा संबंध राजा, दरबार, योद्धे, व्यावसायिक वर्ग आणि सामान्य नागरिकांच्या भूमिकांशी जोडून समाज आणि सत्तेची रचना समजून घेण्याचा प्रयत्न केला गेला आहे. या अर्थाने बुद्धिबळ हा केवळ युद्धाचा खेळ नसून शक्ती आणि व्यवस्थेचे आकलन करून घेण्याची एक प्रतीकात्मक भाषा आहे.

६४ चौकटी : राजकारणाचे संपूर्ण मैदान

बुद्धिबळाचा संपूर्ण पट ६४ चौकटींमध्ये विभागलेला असतो. राजकीय रूपकात या चौकटींकडे समाज आणि सत्तेच्या व्यापक क्षेत्राच्या रूपात पाहता येते.

पटावरील कोणतीही चौकट कायम महत्त्वाची राहत नाही. परिस्थितीनुसार एखादी छोटी चौकट विशिष्ट वेळी निर्णायक ठरू शकते आणि काही चालींनंतर तिचे महत्त्व बदलू शकते. राजकारणातही मुद्दे, प्रदेश, सामाजिक गट आणि संस्थांचे महत्त्व परिस्थितीनुसार बदलत असते.

आज जो मुद्दा राजकीय चर्चेच्या केंद्रस्थानी आहे, तो उद्या दुसऱ्या मुद्द्यामुळे मागे पडू शकतो. आज सत्तेच्या समीकरणात महत्त्वपूर्ण दिसणाऱ्या प्रदेशाची भूमिका बदलत्या राजकीय आणि सामाजिक परिस्थितीत वेगळी होऊ शकते.

यातून बुद्धिबळाचा पहिला राजकीय धडा मिळतो—

सत्ता स्थिर दिसत असली तरी सत्तेची समीकरणे नेहमी गतिमान असतात.

चार मध्यवर्ती चौकटी : सत्तेचे केंद्र

d4, e4, d5 आणि e5 या बुद्धिबळातील मध्यवर्ती चौकटी मानल्या जातात. खेळाच्या सुरुवातीला या चौकटींवर नियंत्रण मिळवल्यास सोंगट्यांना अधिक हालचालींची संधी आणि पर्याय उपलब्ध होतात.

राजकीय रूपकात त्यांची तुलना सत्तेच्या केंद्राशी करता येते. सत्तेचे केंद्र म्हणजे केवळ शासनाची खुर्ची नव्हे. त्यामध्ये संघटना, संसाधने, जनसमर्थन, संस्थात्मक प्रभाव, संवाद आणि निर्णय घेण्याची क्षमता यांचाही समावेश होतो.

राजकारणात केंद्रावर प्रभाव असणे म्हणजे केवळ सर्वोच्च स्थान मिळवणे नव्हे, तर ज्या मार्गांनी राजकीय शक्ती पुढे जाते, त्या मार्गांवर प्रभाव प्रस्थापित करणे होय.

सत्ता म्हणजे केवळ राजा ज्या ठिकाणी बसतो ती जागा नव्हे; तर इतर सोंगट्या ज्या मार्गांवर चालू शकतात, त्या मार्गांवर प्रभाव निर्माण करण्याचे नावही सत्ता आहे.

कोपऱ्यातील चौकटी : सीमावर्ती भागाची ताकद

बुद्धिबळाच्या पटावरील चार कोपरे—a1, h1, a8 आणि h8—मर्यादित हालचालींमुळे वेगळे महत्त्व राखतात.

राजकीय रूपकात त्यांची तुलना समाज आणि राजकारणातील अशा सीमावर्ती क्षेत्रांशी करता येते, ज्यांना अनेकदा मुख्य प्रवाहातील केंद्रापासून दूर मानले जाते. मात्र, लोकशाहीच्या इतिहासातून असे दिसून येते की सीमावर्ती प्रदेश आणि तुलनेने लहान समूहदेखील अनेक वेळा व्यापक राजकीय समीकरणांवर प्रभाव टाकू शकतात.

म्हणून राजकारणाचा दुसरा धडा असा—

ज्याला केंद्र कमकुवत समजते, तो परिस्थिती बदलल्यावर निर्णायक भूमिका बजावू शकतो.

राजा : सत्तेचे केंद्रीय स्थान

बुद्धिबळातील राजा सर्वांत शक्तिशाली सोंगटी नसली, तरी सर्वांत महत्त्वाची असते. राजाचे संरक्षण करणे हे संपूर्ण खेळाचे अंतिम उद्दिष्ट असते.

राजावर थेट धोका निर्माण झाल्यास त्याला चेक म्हणतात. राजाला वाचवण्यासाठी कोणतीही वैध चाल उपलब्ध नसल्यास त्या स्थितीला चेकमेट म्हणतात.

राजकीय रूपकात राजाची तुलना सत्तेच्या सर्वोच्च स्थानाशी किंवा शासनाच्या केंद्रीय भूमिकेशी करता येते. मात्र, लोकशाहीच्या संदर्भात हे रूपक मर्यादांसह समजून घेणे आवश्यक आहे. आधुनिक लोकशाही व्यवस्थेत सत्ता ही कोणत्याही एका व्यक्तीची खासगी मालमत्ता नसते. संविधान, कायदे, संस्था आणि नागरिकांचे अधिकार सत्तेच्या मर्यादा निश्चित करतात.

त्यामुळे राजकारणातील राजाचे रूपक व्यक्तिपूजेचे नव्हे, तर सत्तेचे केंद्रीय स्थान समजून घेण्याचे माध्यम असले पाहिजे.

राणी : व्यापक प्रभाव असलेली शक्ती

बुद्धिबळात राणी ही सर्वांत शक्तिशाली सोंगटी मानली जाते. ती सरळ, आडवी आणि तिरपी दिशेने लांब अंतरापर्यंत चालू शकते.

राजकीय रूपकात राणीला व्यापक प्रभाव, बहुआयामी शक्ती आणि जलद राजकीय हस्तक्षेपाचे प्रतीक मानता येते.

मात्र, राणीच्या शक्तीसोबत जोखमाही जोडलेल्या असतात. पुरेशा संरक्षणाशिवाय तिला खूप पुढे नेल्यास प्रतिस्पर्धी तिला लक्ष्य करू शकतो.

राजकारणातही केवळ एका शक्तिशाली व्यक्तिमत्त्वामुळे एखादी संघटना दीर्घकाळ मजबूत राहू शकत नाही. त्यामागे संघटना, कार्यकर्ते, विचार, संसाधने, जनविश्वास आणि प्रभावी संवादाचा आधार आवश्यक असतो.

व्यक्ती प्रभाव निर्माण करू शकते; पण संघटना त्या प्रभावाला स्थैर्य देते.

हत्ती : संघटना आणि संस्थात्मक शक्ती

हत्ती सरळ रेषेत लांब अंतरापर्यंत चालतो. त्याच्या समोरील मार्ग मोकळा असेल, तर त्याची ताकद अधिक प्रभावीपणे दिसून येते.

राजकीय रूपकात हत्तीची तुलना संघटना आणि संस्थात्मक शक्तीशी करता येते.

मजबूत संघटना हळूहळू आपली स्थिती निर्माण करते. मात्र, तिच्यासाठी मार्ग खुला झाल्यास ती दूरवर प्रभाव निर्माण करू शकते.

राजकारणात व्यक्ती बदलू शकतात, नेतृत्व बदलू शकते; पण मजबूत संस्था आणि संघटना दीर्घकाळ आपला प्रभाव टिकवून ठेवू शकतात.

संघटना एखाद्या व्यक्तीपेक्षा अधिक दीर्घकाळ अस्तित्वात राहू शकते.

उंट : विचारधारा आणि दूरदृष्टी

उंट ही तिरप्या दिशेने चालणारी सोंगटी आहे. ती ज्या रंगाच्या चौकटीवर असते, त्याच रंगाच्या चौकटींवर पुढे चालत राहते.

राजकीय रूपकात उंटाला विचारधारा, दीर्घकालीन दृष्टिकोन आणि विशिष्ट राजकीय दिशेचे प्रतीक मानता येते.

उंटाची चाल सरळ नसली तरी ती लांब अंतरापर्यंत प्रभाव टाकू शकते. राजकारणातही एखाद्या विचाराचा, चळवळीचा किंवा सामाजिक मुद्द्याचा प्रभाव तात्काळ दिसून येत नाही. अनेकदा एखाद्या विचाराची पेरणी दीर्घकाळानंतर राजकीय परिणामांमध्ये दिसून येते.

राजकारणातील काही सर्वांत प्रभावी चालींचे परिणाम तात्काळ दिसून येत नाहीत.

घोडा : अनपेक्षित चाल आणि राजकीय वळण

घोडा हा बुद्धिबळातील सर्वांत वेगळी चाल करणारा मोहरा आहे. तो L आकारात चालतो आणि इतर सोंगट्यांवरून उडी मारू शकतो.

राजकीय रूपकात घोड्याची तुलना अशा परिस्थितींशी करता येते, जिथे प्रस्थापित मार्गांपासून वेगळा नवा मार्ग निर्माण केला जातो.

अचानक राजकीय आघाड्या, अनपेक्षित नेतृत्वबदल, नवा मुद्दा, नवीन रणनीती किंवा विरोधकांच्या अंदाजापेक्षा वेगळे पाऊल—या सर्वांमुळे घोड्याच्या चालीप्रमाणे राजकारणात नवे समीकरण निर्माण होऊ शकते.

घोड्याची खरी ताकद केवळ त्याच्या उडीमध्ये नसून, त्याच्या अनपेक्षित दिशेमध्ये असते.

राजकारणात प्रत्येक मार्ग सरळ नसतो आणि प्रत्येक बदल आधीपासून दिसून येत नाही.

प्यादे : राजकारणाची खरी जमीन

प्रत्येक खेळाडूकडे ८ प्यादी असतात. संख्येने सर्वाधिक आणि शक्तीने कमकुवत दिसणारी ही सोंगटी संपूर्ण खेळाची सुरुवातीची रचना तयार करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावते.

राजकीय रूपकात प्याद्यांची तुलना तळागाळातील कार्यकर्ते, स्थानिक संघटना आणि समाजाच्या व्यापक सहभागाशी करता येते.

मात्र, लोकशाहीच्या संदर्भात येथे एक महत्त्वाचा फरक आहे.

नागरिक कोणत्याही राजकीय पक्षाची प्यादी नसतात. लोकशाही व्यवस्थेत नागरिक हे राजकीय शक्तीचे मूलभूत स्रोत असतात. बुद्धिबळाचे रूपक केवळ हे समजून घेण्यास मदत करते की सत्तेच्या दिसणाऱ्या संरचनेमागे समाजाचा व्यापक सहभाग आणि तळागाळातील शक्ती अस्तित्वात असते.

प्याद्याचे सर्वांत मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्याचे प्रमोशन. ते प्रतिस्पर्ध्याच्या शेवटच्या रांगेपर्यंत पोहोचल्यास राणी, हत्ती, उंट किंवा घोड्यामध्ये रूपांतरित होऊ शकते.

राजकीय रूपकात हे दर्शवते की तळागाळातून पुढे येणारी व्यक्ती परिस्थिती, संघर्ष आणि संधींच्या माध्यमातून नेतृत्वाच्या उच्च भूमिकेपर्यंत पोहोचू शकते.

सुरुवात लहान असू शकते; पण ध्येय लहान असणे आवश्यक नाही.

३२ सोंगट्या : शक्तीपेक्षा संतुलन महत्त्वाचे

दोन्ही बाजूंकडे १६-१६ सोंगट्या असतात. मात्र, प्रत्येक सोंगटीची चाल आणि शक्ती वेगवेगळी असते.

यातून बुद्धिबळाचा सर्वांत मोठा धडा मिळतो—सर्व सोंगट्या समान नसल्या तरी कोणतीही एक सोंगटी संपूर्ण डाव एकटी जिंकू शकत नाही.

राजकारणातही एखाद्या संघटनेमध्ये कोणी नेता रणनीती आखतो, कोणी संघटना सांभाळतो, कोणी तळागाळात काम करतो, कोणी संवाद साधतो आणि कोणी संकटाच्या काळात भूमिका बजावतो.

राजकीय शक्ती केवळ संख्येचा परिणाम नसून विविध शक्तींच्या समन्वयातून निर्माण होते.

बलिदान : छोटी किंमत, मोठी रणनीती

बुद्धिबळात कधीकधी खेळाडू जाणूनबुजून आपली एखादी सोंगटी गमावतो, जेणेकरून पुढे मोठा रणनीतिक फायदा मिळवता येईल. याला सॅक्रिफाइस किंवा बलिदान म्हणतात.

राजकारणातही काही वेळा तात्कालिक लाभ सोडून दीर्घकालीन उद्दिष्ट निवडले जाते.

मात्र, दोन्हीमधील फरक समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. बुद्धिबळातील सोंगटी निर्जीव असते, तर लोकशाहीतील नागरिक स्वतंत्र इच्छाशक्ती आणि अधिकार असलेले व्यक्ती असतात.

म्हणून राजकारणात बलिदानाचे रूपक वापरताना नागरिकांना केवळ सोंगट्या मानणे हे लोकशाहीच्या वास्तवाला मर्यादित करते.

चेक : सत्तेसमोरील आव्हान

राजावर थेट हल्ला झाल्यास त्याला चेक म्हटले जाते.

राजकीय रूपकात चेकची तुलना सत्तेसमोरील गंभीर आव्हानाशी करता येते. हे निवडणुकीतील निकाल, जनमतातील बदल, संसदेमधील संख्याबळातील बदल, सामाजिक आंदोलन, संघटनेतील मतभेद किंवा एखाद्या घटनात्मक संस्थेच्या हस्तक्षेपासारख्या परिस्थितींशी संबंधित असू शकते.

मात्र, चेक म्हणजे पराभव नव्हे.

चेकचा अर्थ एवढाच असतो की आता पुढची चाल विचारपूर्वक खेळावी लागेल.

चेकमेट : पर्यायांचा अंत

राजावर धोका असताना त्यातून बचाव करण्यासाठी कोणतीही वैध चाल उपलब्ध नसल्यास चेकमेट होते.

राजकारणात याला थेट समानार्थी अर्थ नाही, कारण लोकशाहीत एखादा निवडणुकीतील पराभव हा कोणत्याही राजकीय विचाराचा, संघटनेचा किंवा व्यक्तीच्या अस्तित्वाचा अंतिम अंत ठरत नाही.

तरीही रूपक म्हणून चेकमेट ही अशी परिस्थिती समजावून सांगण्यासाठी उपयुक्त ठरते, जिथे एखाद्या राजकीय रणनीतीसमोरील पर्याय सातत्याने कमी होत जातात आणि प्रभावी प्रतिसादाचा मार्ग उपलब्ध राहत नाही.

कॅसलिंग : रणनीतिक पुनर्रचना

बुद्धिबळातील विशेष चाल कॅसलिंगमध्ये राजा आणि हत्ती एकाच वेळी आपली स्थिती बदलतात. याचा उद्देश राजाचे संरक्षण आणि हत्तीला अधिक चांगली स्थिती मिळवून देणे हा असतो.

राजकीय रूपकात याची तुलना नेतृत्व आणि संघटनेच्या रणनीतिक पुनर्रचनेशी करता येते.

राजकारणातही वेळोवेळी नेतृत्व आपली रणनीती बदलते, जबाबदाऱ्यांचे पुनर्वाटप होते, संघटनात्मक रचनेत बदल होतात आणि नवी राजकीय समीकरणे तयार केली जातात.

मात्र, कॅसलिंगप्रमाणे राजकारणातही प्रत्येक रणनीतिक बदल नियम आणि परिस्थितीच्या मर्यादेतच शक्य असतो.

रणनीती कितीही चतुर असली तरी लोकशाहीत तिला घटनात्मक आणि संस्थात्मक मर्यादांचा आदर करावा लागतो.

बुद्धिबळ आणि राजकारणातील सर्वांत मोठा फरक

बुद्धिबळात दोन खेळाडू असतात आणि दोघांनाही आपण एक खेळ खेळत असल्याची जाणीव असते.

राजकारणात कोट्यवधी नागरिक असतात आणि राजकीय निर्णयांचा परिणाम त्यांच्या वास्तविक जीवनावर, अधिकारांवर, अर्थव्यवस्थेवर, शिक्षणावर, रोजगारावर, सुरक्षिततेवर आणि सामाजिक व्यवस्थेवर होतो.

त्यामुळे राजकारणाला बुद्धिबळाचे रूपक म्हणणे उपयुक्त असले तरी राजकारणाला केवळ बुद्धिबळ समजणे हे वास्तवाचे धोकादायक सरलीकरण ठरू शकते.

बुद्धिबळात प्यादा केवळ प्यादे असते.

लोकशाहीत नागरिक कोणाच्याही प्यादी नसतात.

बुद्धिबळात खेळाडू आपल्या सोंगटीचे बलिदान देऊ शकतो.

लोकशाहीत सत्ता नागरिकांच्या अधिकारांपेक्षा वरचढ असू शकत नाही.

हाच बुद्धिबळ आणि लोकशाही यांच्यातील सर्वांत महत्त्वाचा फरक आहे.

राजकारणासाठी बुद्धिबळाचे पाच महत्त्वाचे धडे

बुद्धिबळाकडे राजकारणाचे रूपक म्हणून पाहिल्यास अनेक महत्त्वाचे धडे समोर येतात—

पहिला—प्रत्येक चालीचा परिणाम पुढील चालीवर होतो.

राजकारणातील आजचा निर्णय आगामी दिवसांच्या रणनीतीवर परिणाम करू शकतो.

दुसरा—केवळ शक्ती पुरेशी नसते.

योग्य वेळ, योग्य ठिकाण आणि योग्य रणनीती यांनाही तितकेच महत्त्व असते.

तिसरा—केंद्रावर नियंत्रण महत्त्वाचे असते.

राजकीय चर्चेच्या आणि संसाधनांच्या केंद्रावर प्रभाव टाकणारी शक्ती व्यापक परिणाम निर्माण करू शकते.

चौथा—कोणतीही एक सोंगटी संपूर्ण डाव जिंकू शकत नाही.

राजकारणात संघटना, नेतृत्व, विचार आणि जनसहभाग यांच्यात समन्वय आवश्यक असतो.

पाचवा—सर्वांत कमकुवत दिसणारे प्यादेदेखील परिस्थिती मिळाल्यावर आपली भूमिका बदलू शकते.

ही लोकशाही राजकारणातील महत्त्वाची शक्यता आहे—सामान्य पार्श्वभूमीतून आलेली व्यक्तीही पुढे जाऊन नेतृत्वाची भूमिका मिळवू शकते.

पटाचा अंतिम संदेश

बुद्धिबळाच्या पटावर ६४ चौकटी आहेत; मात्र, शक्यता अगणित आहेत. ३२ सोंगट्या आहेत; परंतु प्रत्येक सोंगटीची भूमिका वेगळी आहे. कोणी सरळ चालते, कोणी तिरपी, कोणी उडी मारते आणि कोणी हळूहळू पुढे सरकते.

राजकारणही अशीच गुंतागुंतीची व्यवस्था आहे.

कधी सत्ता केंद्रस्थानी दिसते, तर कधी सीमावर्ती भागातून आव्हान उभे राहते. कधी संघटना आपली ताकद दाखवते, तर कधी एखादी अनपेक्षित चाल संपूर्ण समीकरण बदलते. कधी एखादे मोठे व्यक्तिमत्त्व मागे हटते, तर कधी तळागाळातील एखादा छोटा कार्यकर्ता पुढे येऊन मोठ्या भूमिकेत दिसतो.

म्हणून बुद्धिबळाचा सर्वांत मोठा राजकीय संदेश कदाचित हा नाही की कोण कोणाला मात देईल.

तर तो असा आहे की—

कोण परिस्थिती समजून घेतो, कोण आपल्या संसाधनांचा योग्य वापर करतो, कोण वेळेची चाल ओळखतो आणि कोण संपूर्ण पटाकडे पाहून पुढील अनेक चालींचे परिणाम समजून घेण्याचा प्रयत्न करतो.

राजकारणात सत्ता म्हणजे केवळ खुर्ची नव्हे. ती विचार, संघटना, जनविश्वास, संस्था, संवाद, रणनीती आणि काळ यांच्यातील संतुलनाचे नाव आहे.

या दृष्टिकोनातून बुद्धिबळाचा पट हा केवळ काळ्या-पांढऱ्या चौकटींचे मैदान नाही.

तो सत्ता आणि समाज यांच्यातील संबंध समजून घेण्याचे एक रूपक आहे.

आणि कदाचित याच कारणामुळे बुद्धिबळ आपल्याला आठवण करून देते की—

डावातील सर्वांत महत्त्वाची सोंगटी ती नसते जी सर्वांत शक्तिशाली दिसते; महत्त्वाचे हे असते की संपूर्ण पटावर तिची भूमिका काय आहे.

लेखक परिचय :

डॉ. विनायक अशोक लुनिया — मानद डॉक्टरेट (पत्रकारिता, मानवाधिकार, कायदेविषयक जागरूकता आणि सामाजिक न्याय), ज्येष्ठ पत्रकार आणि चिंतक.

(SDNA)