हिंसा, विस्थापन आणि असुरक्षिततेच्या वातावरणात काम करणाऱ्या कार्यकर्त्यांवर भावनिक ताण; संस्थांनीही त्यांच्या मानसिक स्वास्थ्याची जबाबदारी स्वीकारण्याची गरज
(SDNA) बस्तर, छत्तीसगड : समाजातील वंचित घटकांच्या समस्या समजून घेणे, संकटाच्या काळात त्यांना मदतीचा हात देणे आणि त्यांच्या उज्ज्वल भविष्यासाठी प्रयत्न करणे, ही सामाजिक कार्यकर्त्यांची महत्त्वाची भूमिका असते. मात्र, समाजाच्या वेदना जाणून घेणाऱ्या या कार्यकर्त्यांच्या मनात साचणाऱ्या दुःखाची दखल कोण घेणार, हा प्रश्न अनेकदा अनुत्तरित राहतो. हिंसा, विस्थापन, असुरक्षितता आणि आप्तस्वकीयांना गमावण्याच्या घटनांशी सातत्याने सामना करणाऱ्या कार्यकर्त्यांच्या मानसिक आरोग्याकडे पुरेसे लक्ष दिले जात नसल्याची चिंता व्यक्त होत आहे.
बस्तर आणि दंतेवाडा यांसारख्या संघर्षग्रस्त भागांत काम करणाऱ्या सामाजिक कार्यकर्त्यांसाठी आव्हाने केवळ प्रकल्प पूर्ण करणे किंवा निर्धारित उद्दिष्टे साध्य करणे एवढ्यापुरती मर्यादित नसतात. दिवसभर समुदायातील लोकांच्या समस्या ऐकल्यानंतरही अनेक घटनांच्या आठवणी त्यांच्या मनात घर करून राहतात. हिंसेच्या घटना, मुलांच्या सुरक्षिततेविषयीची चिंता आणि स्थानिक नागरिकांच्या संघर्षाचे अनुभव यांचा त्यांच्या भावविश्वावर परिणाम होऊ शकतो. दीर्घकाळ हा ताण कायम राहिल्यास मानसिक थकवा, निराशा आणि अस्वस्थता वाढण्याची शक्यता असते.
मुलांच्या दुःखद घटनांचा कार्यकर्त्यांच्या मनावरही परिणाम
बस्तरमधील दुर्गम भागांत शिक्षण, बालसुरक्षा आणि मुलांच्या भविष्याशी संबंधित अनेक प्रश्न सामाजिक कार्यकर्त्यांसमोर उभे असतात. निवासी शाळांमध्ये घडणाऱ्या दुःखद घटनांमुळे मुलांच्या सुरक्षिततेबरोबरच त्यांच्या मानसिक स्वास्थ्याचा प्रश्नही महत्त्वाचा ठरतो. मुलांच्या आत्महत्येसारख्या घटना कार्यकर्त्यांना अंतर्मुख करतात आणि व्यवस्थेतील सुरक्षिततेच्या उपाययोजनांविषयी गंभीर प्रश्न उपस्थित करतात.
अशा परिस्थितीत सामाजिक कार्यकर्ते केवळ घटनांचे साक्षीदार राहत नाहीत, तर त्या घटनांचा भावनिक भारही अनुभवतात. तरीही दुसऱ्याच दिवशी त्यांना बैठका, क्षेत्रभेटी आणि समुदायाशी संबंधित कामे सुरू ठेवावी लागतात. स्वतःच्या भावनांना समजून घेण्यासाठी किंवा मन सावरण्यासाठी पुरेसा वेळ न मिळाल्यास हा ताण अधिक गुंतागुंतीचा होऊ शकतो.
स्थानिक आदिवासी तरुणांसाठी दुहेरी संघर्ष
संघर्षग्रस्त भागांत काम करणारे सर्वच सामाजिक कार्यकर्ते बाहेरून आलेले नसतात. स्थानिक आदिवासी तरुणही सामाजिक परिवर्तनाच्या प्रक्रियेत सक्रिय सहभाग घेत असतात. त्यांची परिस्थिती अधिक संवेदनशील असू शकते. कारण ते एकीकडे व्यावसायिक जबाबदाऱ्या पार पाडतात, तर दुसरीकडे हिंसा, विस्थापन आणि असुरक्षिततेचा सामना करणाऱ्या त्याच समाजाचा भाग असतात.
त्यांच्यासाठी समुदायातील वेदना ही केवळ दुसऱ्याची कहाणी नसते. ती त्यांच्या कुटुंबाशी, गावाशी, सामाजिक नात्यांशी आणि वैयक्तिक अनुभवांशी जोडलेली असू शकते. कुटुंबापासून दूर राहणे, गावात परतण्याबाबत वाटणारी भीती आणि परिसरातील संघर्षाची परिस्थिती यांमुळे त्यांच्या मानसिक तणावात भर पडू शकते.
त्यामुळे स्थानिक कार्यकर्त्यांच्या अडचणींकडे केवळ नोकरीतील ताण म्हणून पाहणे योग्य ठरणार नाही. त्यांची सामाजिक पार्श्वभूमी, आर्थिक परिस्थिती, कौटुंबिक नाती आणि आपल्या भूमीशी असलेले भावनिक नाते समजून घेणेही तितकेच आवश्यक आहे.
आदिवासी संस्कृतीच्या संदर्भात मानसिक आरोग्याची समज आवश्यक
मानसिक आरोग्याचा प्रश्न केवळ वैद्यकीय संज्ञा किंवा समुपदेशनाच्या चौकटीत मर्यादित ठेवता येत नाही. आदिवासी समाजातील भावनिक अनुभव हे स्थानिक भाषा, संस्कृती, परंपरा आणि सामाजिक परिस्थितींशी घट्ट जोडलेले असतात.
भीती, एकटेपणा, असुरक्षितता आणि तणाव यांसारख्या भावना स्थानिक समुदायातील लोक कशा प्रकारे व्यक्त करतात, हे समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. मानसिक स्वास्थ्यासाठी राबविण्यात येणारे उपक्रम स्थानिक भाषा, सांस्कृतिक जाण आणि समुदायाच्या प्रत्यक्ष अनुभवांशी जोडले गेले, तर त्यांची उपयुक्तता वाढू शकते.
सामाजिक संस्थांनीही समाजाच्या कल्याणासाठी काम करताना आपल्या कर्मचाऱ्यांच्या मानसिक आणि भावनिक स्वास्थ्याला संस्थात्मक नियोजनाचा अविभाज्य भाग बनविण्याची गरज आहे.
रोजगाराची अनिश्चितता वाढवते मानसिक दबाव
बस्तरमधील तरुणांसमोर रोजगाराच्या मर्यादित संधी, आर्थिक अस्थिरता आणि भविष्यातील अनिश्चितता हीदेखील महत्त्वाची आव्हाने आहेत. स्थानिक तरुणांना उपलब्ध असलेल्या रोजगाराच्या संधी, वरिष्ठ पदांवरील प्रतिनिधित्व आणि आर्थिक सुरक्षितता यांसारख्या विषयांवर अधिक लक्ष देण्याची आवश्यकता आहे.
अशा परिस्थितीत सामाजिक क्षेत्रातील नोकरी ही केवळ उत्पन्नाचे साधन राहत नाही, तर भविष्यातील स्थैर्याशीही जोडली जाते. एका बाजूला समुदायाच्या दुःखाशी संबंधित भावनिक ताण आणि दुसऱ्या बाजूला नोकरी टिकविण्याची चिंता, यांचा एकत्रित परिणाम कार्यकर्त्यांच्या मानसिक स्वास्थ्यावर होऊ शकतो.
म्हणूनच कार्यकर्त्यांना केवळ कर्मचारी म्हणून न पाहता त्यांच्या वैयक्तिक परिस्थितीचाही विचार करणे आवश्यक आहे. आर्थिक सुरक्षितता, योग्य मोबदला आणि भविष्यासंबंधी स्पष्टता यांनाही त्यांच्या मानसिक स्वास्थ्याच्या चर्चेत महत्त्वाचे स्थान मिळायला हवे.
‘नेहमी मजबूत राहा’ या अपेक्षेमुळे वेदना दडपल्या जातात का?
समाजपरिवर्तनासाठी काम करणाऱ्या व्यक्तींनी प्रत्येक परिस्थितीत धैर्याने उभे राहिले पाहिजे, अशी अपेक्षा अनेकदा व्यक्त केली जाते. मात्र, सतत खंबीर राहण्याचा हा दबाव कार्यकर्त्यांना स्वतःच्या अडचणी मोकळेपणाने मांडण्यापासून रोखू शकतो.
एखादी गंभीर घटना घडल्यानंतरही सामान्य असल्याचे दाखविणे, मनातील प्रश्न दडपून ठेवणे आणि भावनिक विश्रांती न घेता पुन्हा कामाला लागणे, यामुळे ताण वाढू शकतो. बाहेरून शांत आणि कार्यक्षम दिसणारी व्यक्ती आतून दुःख, अस्वस्थता किंवा मानसिक थकवा अनुभवत असू शकते.
खंबीर असणे आणि स्वतःच्या वेदना लपविणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत, हे संस्थांनी समजून घेणे आवश्यक आहे. कार्यकर्त्यांना आपला थकवा मान्य करण्याचे, कठीण अनुभवांबद्दल बोलण्याचे आणि गरज पडल्यास विश्रांती घेण्याचे स्वातंत्र्य मिळाले पाहिजे.
संस्थात्मक संवाद आणि संवेदनशील नेतृत्वाची गरज
सामाजिक कार्यकर्ते अनेकदा समुदायातील नागरिकांसाठी विश्वासाचे केंद्र असतात. ते लोकांचे प्रश्न ऐकतात, त्यांच्या अडचणी समजून घेतात आणि शक्य त्या उपाययोजना शोधण्यात मदत करतात. परंतु स्वतःला आधाराची गरज असताना त्यांना मनातील भावना व्यक्त करण्यासाठी योग्य व्यासपीठ मिळतेच असे नाही.
संस्थांमधील पदानुक्रम, वरिष्ठांपर्यंत मर्यादित असलेली पोहोच आणि स्वतःच्या अडचणी सांगितल्यामुळे नोकरीवर परिणाम होईल, अशी भीती यांमुळेही कार्यकर्ते मौन बाळगू शकतात.
ही परिस्थिती बदलण्यासाठी संस्थांनी नियमित संवादाची व्यवस्था उभारणे गरजेचे आहे. कर्मचाऱ्यांच्या परिस्थितीची विचारपूस करणे, कठीण घटनांनंतर अनुभव मांडण्यासाठी वेळ देणे, कोणतीही टीका न करता त्यांचे म्हणणे ऐकून घेणे आणि आवश्यकतेनुसार तज्ज्ञांची मदत उपलब्ध करून देणे, अशी पावले उचलता येऊ शकतात.
नेतृत्वाची जबाबदारी केवळ कामाचा आढावा घेणे आणि उद्दिष्टे निश्चित करणे एवढीच नसावी. कार्यकर्त्यांच्या भावनिक गरजा समजून घेणे आणि मदत मागणाऱ्या व्यक्तीला योग्य आधार मिळेल, याची खात्री करणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.
एक-दोन कार्यशाळांनी प्रश्न सुटणार नाही
बस्तर आणि दंतेवाडा यांसारख्या भागांतील संघर्ष, असुरक्षितता आणि रोजगारविषयक आव्हाने अनेक स्तरांवर पसरलेली आहेत. त्यामुळे तेथे काम करणाऱ्या कार्यकर्त्यांच्या मानसिक स्वास्थ्यासाठी केवळ एक-दोन कार्यशाळा किंवा समुपदेशन सत्रे आयोजित करून दीर्घकालीन प्रश्न सुटतील, अशी अपेक्षा ठेवता येणार नाही.
यासाठी कार्यसंस्कृतीत मूलभूत बदल आवश्यक आहेत. नियमित संवाद, भावनिक आधार, योग्य कामाचा भार, पुरेशी विश्रांती आणि व्यावसायिक मानसिक आरोग्य सेवांपर्यंत सहज पोहोच यांना संस्थात्मक प्राधान्य मिळायला हवे. त्याचबरोबर स्थानिक कार्यकर्त्यांच्या सांस्कृतिक, सामाजिक आणि आर्थिक परिस्थितीचा विचार करून मदतीच्या पद्धती विकसित करणेही गरजेचे आहे.
समाजाची सेवा करणाऱ्यांची काळजी घेणेही समाजाप्रतीच जबाबदारी
समाजातील वेदना ऐकणाऱ्या सामाजिक कार्यकर्त्यांच्या स्वतःच्या वेदनांकडे दुर्लक्ष करून चालणार नाही. समुदायासोबत दीर्घकाळ प्रभावीपणे काम करायचे असेल, तर कार्यकर्त्यांना केवळ जबाबदाऱ्या पार पाडणारे कर्मचारी म्हणून नव्हे, तर भावना, अनुभव आणि गरजा असलेल्या माणसांप्रमाणे पाहणे आवश्यक आहे.
त्यांनाही मन मोकळे करण्याची, आपले म्हणणे ऐकून घेतले जाण्याची आणि गरजेच्या वेळी आधार मिळविण्याची संधी मिळाली, तर सामाजिक कार्य अधिक संवेदनशील आणि दीर्घकाळ टिकणारे ठरू शकते.
समाजाच्या जखमांवर फुंकर घालणाऱ्या हातांनाही कधी आधाराची गरज असते. त्यांच्या मनातील वेदना समजून घेणे, त्यांना ऐकून घेणे आणि त्यांच्यासाठी संवेदनशील व्यवस्था उभी करणे, ही केवळ संस्थांची नव्हे तर व्यापक समाजाचीही जबाबदारी आहे.
(SDNA)