रावणदहनाचा खरा उद्देश केवळ पुतळा जाळण्यात नाही, तर अहंकार, भ्रष्टाचार, अन्याय आणि अनैतिकतेचा आपल्या मनातून व समाजातून नायनाट करण्यात आहे.
(SDNA) विशेष लेख। दसऱ्याची संध्याकाळ उजाडली की मैदानांमध्ये उंचच उंच रावणाचे पुतळे उभारले जातात. फटाक्यांची आतषबाजी, रोषणाई, जल्लोष आणि प्रेक्षकांच्या टाळ्यांच्या गजरात रावणाचे दहन होते. काही मिनिटांत पुतळा राख होतो आणि सर्वत्र विजयादशमीच्या शुभेच्छांची देवाणघेवाण सुरू होते. मात्र, या उत्सवाच्या झगमगाटात एक प्रश्न अनुत्तरित राहतो—दरवर्षी रावण जळतो, मग समाजातील वाईट प्रवृत्तींचा प्रभाव कमी का होत नाही?
कवी, स्वतंत्र पत्रकार, स्तंभलेखक आणि सामाजिक विचारवंत डॉ. सत्यवान सौरभ यांनी मांडलेला हा विचार दसऱ्याच्या पारंपरिक उत्सवाकडे केवळ धार्मिक सोहळा म्हणून नव्हे, तर सामाजिक आत्मपरीक्षणाची संधी म्हणून पाहण्यास प्रवृत्त करतो.
पुतळे उंचावले, पण नैतिकतेची उंची वाढली का?
दसरा हा केवळ मनोरंजनाचा किंवा परंपरा जपण्याचा सण नाही. अहंकारावर विवेकाचा, अन्यायावर न्यायाचा आणि असत्यावर सत्याचा विजय हा त्यामागील मूलभूत संदेश आहे. मात्र, आज अनेक ठिकाणी रावणदहनाच्या आयोजनाचा भव्यपणा, खर्च आणि आतषबाजी यांनाच अधिक महत्त्व दिले जाते.
रावणाचे पुतळे अधिक उंच होत असताना माणसाच्या विचारांची उंचीही वाढते आहे का, याचा विचार करणे गरजेचे आहे. कारण बाहेरच्या मैदानात रावणाचा पुतळा जाळणे सोपे आहे; परंतु स्वतःमधील अहंकार, लोभ, मत्सर आणि स्वार्थ नष्ट करणे अधिक कठीण आहे.
आजचा रावण कोणत्या रूपात जिवंत आहे?
रामायणातील रावण विद्वान, सामर्थ्यवान आणि शिवभक्त होता. त्याच्याकडे ज्ञान, सत्ता आणि वैभव होते. मात्र, अहंकार आणि परस्त्रीचे अपहरण यांसारख्या गंभीर अधर्मामुळे त्याचा अंत झाला. त्याची कथा सांगते की, ज्ञान आणि सामर्थ्याला नैतिकतेची जोड नसेल, तर मोठी उपलब्धीही व्यक्तीला महान बनवू शकत नाही.
आजचा रावण एखाद्या पुतळ्यात बंदिस्त नाही. तो अनेकदा आपल्या विचारांत, वर्तनात आणि सामाजिक व्यवस्थेतील दोषांमध्ये दिसतो.
- मुलींच्या सुरक्षिततेवर घाला घालणारी मानसिकता.
- हुंड्यासाठी विवाहित महिलांचा छळ करणारी प्रवृत्ती.
- लाचखोरीमुळे न्याय आणि सामान्य नागरिकांच्या हक्कांची होणारी पायमल्ली.
- व्यसनांच्या आहारी जाऊन कुटुंबांचे आयुष्य उद्ध्वस्त करणारे वर्तन.
- स्वार्थासाठी नात्यांचा गैरवापर आणि दुर्बलांचे शोषण.
- चुकीचे वर्तन स्वतःकडून घडल्यावर त्याचे समर्थन करणारी दुटप्पी वृत्ती.
या प्रत्येक समस्येमागे केवळ एखादी व्यक्ती नसते, तर चुकीच्या कृतींना सहन करणारी किंवा त्यांना प्रोत्साहन देणारी मानसिकताही असते.
दुसऱ्यांमधील दोष दिसतात, स्वतःमधील का नाहीत?
समाजातील नैतिक अधःपतनाचे एक महत्त्वाचे कारण म्हणजे आत्मपरीक्षणाचा अभाव. दुसऱ्याचा अहंकार आपल्याला लगेच जाणवतो; परंतु स्वतःचा अहंकार अनेकदा स्वाभिमान वाटतो. दुसऱ्याने केलेली फसवणूक चुकीची वाटते; पण स्वतःच्या फायद्यासाठी केलेली तडजोड व्यवहारकुशलता म्हणून मांडली जाते.
इतरांच्या चुकांवर कठोर टीका करणारे आपण स्वतःच्या चुकांसाठी मात्र अनेक सबबी शोधतो. हीच मानसिकता समाजातील वाईट प्रवृत्तींना टिकवून ठेवते.
दसरा आपल्याला दुसऱ्यांच्या चुका मोजण्यापूर्वी स्वतःच्या वर्तनाचा आरसा पाहण्याची शिकवण देतो. कारण बदलाची सुरुवात नेहमी स्वतःपासून होते.
केवळ धार्मिक उत्सव नव्हे, सामाजिक परिवर्तनाचीही गरज
महिलांवरील हिंसा, भ्रष्टाचार, फसवणूक, व्यसनाधीनता आणि नैतिक मूल्यांचा ऱ्हास यांसारख्या समस्यांवर केवळ धार्मिक कार्यक्रमांनी मात करता येणार नाही. त्यासाठी कुटुंब, शैक्षणिक संस्था, प्रशासन आणि समाज या सर्वांनी एकत्रितपणे प्रयत्न करणे आवश्यक आहे.
मुलांना प्रामाणिकपणा, समानता आणि संवेदनशीलतेचे धडे देताना मोठ्यांनीही आपल्या वर्तनातून त्याचे उदाहरण घालून दिले पाहिजे. अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवणे, पीडित व्यक्तीला आधार देणे, भ्रष्ट व्यवहारांना नकार देणे आणि दुर्बलांच्या अधिकारांचे संरक्षण करणे हीदेखील सामाजिक जबाबदारी आहे.
कायद्याची भीती गुन्हे रोखण्यासाठी महत्त्वाची असली, तरी योग्य-अयोग्य यातील फरक ओळखणारी नैतिक जाणीव समाजात विकसित होणे तितकेच आवश्यक आहे.
रामाचे नाव घेण्यापेक्षा रामाचे आदर्श आचरणात आणणे महत्त्वाचे
राम हे भारतीय सांस्कृतिक परंपरेत सत्य, न्याय, कर्तव्य आणि मर्यादेचे प्रतीक मानले जातात. मात्र, या मूल्यांची खरी कसोटी धार्मिक घोषणांमध्ये नसून दैनंदिन जीवनातील वर्तनात असते.
धार्मिक कार्यक्रमात सहभागी झाल्यानंतरही एखादी व्यक्ती घरात कुटुंबीयांशी गैरवर्तन करत असेल, कामाच्या ठिकाणी अप्रामाणिकपणा करत असेल किंवा समाजातील दुर्बल व्यक्तीचे शोषण करत असेल, तर तिने आपल्या आचरणाचा गांभीर्याने विचार करण्याची गरज आहे.
धर्माचे मूल्य केवळ बाह्य विधींनी ठरत नाही; ते माणूस इतरांशी कसा वागतो, त्यांच्या अधिकारांचा किती आदर करतो आणि अन्यायाच्या प्रसंगी कोणती भूमिका घेतो, यावरही अवलंबून असते.
यंदाच्या दसऱ्याला एक तरी वाईट प्रवृत्ती सोडण्याचा संकल्प करा
रावणदहन अधिक अर्थपूर्ण करण्यासाठी प्रत्येकाने स्वतःच्या वर्तनातील दोष ओळखण्याचा प्रयत्न करावा. रागावर नियंत्रण ठेवणे, लोभापासून दूर राहणे, महिलांशी सन्मानाने वागणे, अन्यायाविरुद्ध उभे राहणे आणि भ्रष्टाचाराला नकार देणे, अशा छोट्या संकल्पांतून मोठ्या सामाजिक परिवर्तनाची सुरुवात होऊ शकते.
समाजानेही हुंडाप्रथा, हिंसा, व्यसनाधीनता आणि भ्रष्टाचाराविरुद्ध केवळ भाषणे न करता सातत्यपूर्ण कृती केली पाहिजे. अन्यायग्रस्तांना मदत करणे, चुकीच्या कृत्यांविरोधात साक्ष देण्याचे धैर्य दाखवणे आणि इतरांच्या हक्कांचा आदर करणे, हेही रावणाच्या प्रतीकात्मक पराभवाचेच भाग आहेत.
खरी विजयादशमी कधी साजरी होईल?
रावणाचा पुतळा किती उंच आहे, यापेक्षा आपल्या चारित्र्याची उंची किती आहे, हे अधिक महत्त्वाचे आहे. आतषबाजीचा आवाज किती मोठा आहे, यापेक्षा अन्यायाविरुद्ध आपला आवाज किती ठाम आहे, हे महत्त्वाचे आहे.
दसऱ्याच्या दिवशी रावणाचे दहन करून घरी परतताना आपण अहंकार, स्वार्थ, मत्सर आणि अनैतिकता यांना मनात जसेच्या तसे जपून ठेवत असू, तर त्या उत्सवाच्या उद्देशावरच प्रश्नचिन्ह निर्माण होते.
रावणाचा पुतळा जाळणे ही परंपरा आहे; पण आपल्या मनातील आणि समाजातील वाईट प्रवृत्तींचा नायनाट करणे हे त्या परंपरेचे खरे सार आहे.
या विजयादशमीला केवळ रावणदहनाचा संकल्प न करता, स्वतःमधील किमान एका वाईट सवयीवर मात करण्याचा, एखाद्या अन्यायाला विरोध करण्याचा आणि दुसऱ्याच्या जीवनात सकारात्मक बदल घडवण्याचा निर्धार करूया.
ज्या दिवशी माणसाच्या आचरणात सत्य, न्याय, करुणा आणि मर्यादा प्रत्यक्ष दिसू लागतील, त्या दिवशी विजयादशमीचा संदेश खऱ्या अर्थाने सार्थ ठरेल. कारण रावण दरवर्षी जळतो; पण समाजातील रावण संपवण्यासाठी प्रत्येकाने स्वतःपासून सुरुवात करणे आवश्यक आहे.
मूळ लेख : डॉ. सत्यवान सौरभ — कवी, स्वतंत्र पत्रकार, स्तंभलेखक, आकाशवाणी व दूरचित्रवाणी पॅनेलिस्ट. पीएच.डी. (राज्यशास्त्र). बडवा (सिवानी), भिवानी, हरियाणा.
(SDNA) — राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय डिजिटल वृत्त नेटवर्क