कधीकाळी मानस राष्ट्रीय उद्यानातून पूर्णपणे नामशेष झालेली गेंड्यांची वस्ती पुन्हा फुलू लागली; मात्र बेकायदा शिकार, आनुवंशिक विविधतेचा अभाव आणि अंतःप्रजननाची भीती कायम
(SDNA) आसाम। एखाद्या वन्यजीव प्रजातीला तिच्या नैसर्गिक अधिवासातून गमावल्यानंतर पुन्हा तेथे तिची स्थिर लोकसंख्या निर्माण करणे हे वनसंवर्धनापुढील मोठे आव्हान असते. आसाममधील मानस राष्ट्रीय उद्यानातून समोर आलेली माहिती या प्रयत्नांना नवी आशा देणारी आहे. एकेकाळी या जंगलातून पूर्णपणे गायब झालेल्या एकशिंगी गेंड्यांची संख्या आता पुन्हा वाढू लागली आहे. इतर संरक्षित क्षेत्रांतून गेंड्यांना येथे आणणे, त्यांचे पुनर्वसन करणे आणि नैसर्गिक अधिवासात त्यांची जुळवून घेण्याची क्षमता वाढवणे, या प्रयत्नांना सकारात्मक परिणाम मिळत असल्याचे एका अभ्यासातून स्पष्ट झाले आहे.
या अभ्यासानुसार, २०१२ ते २०२१ या कालावधीत मानस राष्ट्रीय उद्यानात ३५ गेंड्यांच्या पिल्लांचा जन्म झाला. विशेष म्हणजे, मानसच्या जंगलात जन्मलेल्या पहिल्या पिढीतील माद्यांनाही पिल्ले झाली आहेत. यामुळे गेंड्यांची लोकसंख्या केवळ टिकून नसून पुढील पिढी निर्माण करण्याच्या दिशेनेही वाटचाल करत असल्याचे संकेत मिळाले आहेत.
दुसऱ्या अभयारण्यांतून आणले गेंडे, मानसच्या जंगलात पुन्हा वस्ती
आसाममधील चिरांग आणि बक्सा जिल्ह्यांच्या परिसरात पसरलेले मानस राष्ट्रीय उद्यान उत्तरेकडे भूतानच्या रॉयल मानस राष्ट्रीय उद्यानाला लागून आहे. या भागात एकशिंगी गेंड्यांची लोकसंख्या पुन्हा प्रस्थापित करण्यासाठी ‘इंडियन रायनो व्हिजन २०२०’सह विविध संवर्धन कार्यक्रम राबवण्यात आले.
२००८ ते २०२१ या काळात काझीरंगा राष्ट्रीय उद्यान आणि पोबितोरा वन्यजीव अभयारण्यातून २२ एकशिंगी गेंड्यांना मानस येथे स्थलांतरित करण्यात आले. याशिवाय, २००६ ते २०२१ या कालावधीत वन्यजीव पुनर्वसन केंद्रातून आणखी २० गेंड्यांना येथील नैसर्गिक वातावरणात सोडण्यात आले.
या मोहिमेमागील उद्देश केवळ गेंड्यांची संख्या वाढवणे नव्हता, तर त्यांना सुरक्षित अधिवास उपलब्ध करून देत येथे दीर्घकाळ टिकणारी आणि प्रजननक्षम लोकसंख्या विकसित करणे हा होता. नव्या अभ्यासातील जन्मनोंदींमुळे या प्रयत्नांना यश मिळत असल्याचे चित्र समोर आले आहे.
३५ पिल्लांच्या जन्माची नोंद; पहिल्या पिढीनेही दिली पुढील पिढीची चाहूल
अभ्यासाच्या कालावधीत नोंदवलेल्या ३५ पिल्लांपैकी १९ पिल्ले इतर संरक्षित क्षेत्रांतून आणलेल्या माद्यांची होती. पुनर्वसन केंद्रातून आलेल्या माद्यांपासून नऊ पिल्लांचा जन्म झाला. मानस येथे जन्मलेल्या पहिल्या पिढीतील माद्यांनी पाच पिल्लांना जन्म दिला, तर दोन पिल्लांच्या मातांची ओळख निश्चित होऊ शकली नाही.
वन्यजीव जीवशास्त्रज्ञ आणि आययूसीएनच्या आशियाई गेंडा विशेषज्ञ गटाचे सदस्य देबा कुमार दत्ता यांच्या मते, स्थलांतरित गेंड्यांनी नव्या अधिवासात प्रजनन करणे आणि त्यांच्यापासून पुढील पिढी निर्माण होणे, हे त्यांच्या अनुकूलनक्षमतेचे महत्त्वाचे संकेत आहेत.
अभ्यासात प्रजननाच्या वयाबाबतही महत्त्वाची निरीक्षणे नोंदवण्यात आली. मानस येथे जन्मलेल्या पहिल्या पिढीतील माद्यांनी सरासरी ५.६५ वर्षांच्या वयात पहिल्यांदा पिल्लाला जन्म दिला. पुनर्वसनातून आलेल्या माद्यांसाठी हे सरासरी वय ९.२ वर्षे होते.
एकशिंगी गेंड्यांचे प्रजनन तुलनेने संथ गतीने होते. माद्या साधारणतः पाच ते सात वर्षांच्या वयात प्रजननक्षम होतात. त्यांचा गर्भावधी सुमारे १५ ते १६ महिन्यांचा असतो आणि सामान्यतः एका वेळी एकाच पिल्लाचा जन्म होतो. दोन प्रसूतींमध्ये साधारण दोन ते तीन वर्षांचे अंतर असू शकते. त्यामुळे या प्रजातीची लोकसंख्या वाढवण्यासाठी सातत्यपूर्ण आणि दीर्घकालीन संवर्धन आवश्यक ठरते.
पावसाळ्यात जन्मांची संख्या अधिक; अन्न-पाण्याची उपलब्धता महत्त्वाची
गेंड्यांच्या प्रजननात ऋतुमानाचाही प्रभाव दिसून आला. नोंदवलेल्या ३५ जन्मांपैकी १४ जन्म मे ते सप्टेंबर या पावसाळ्याच्या काळात झाले. या कालावधीत अन्न आणि पाण्याची उपलब्धता वाढते. त्याचा गेंड्यांच्या हालचालींवर तसेच ते कोणत्या भागात अधिक वेळ घालवतात यावर परिणाम होऊ शकतो.
वर्षनिहाय आकडेवारीत मात्र जन्मांच्या संख्येत चढ-उतार दिसतात. २०१३ मध्ये नऊ पिल्लांचा जन्म नोंदवण्यात आला, तर २०१६ मध्ये एकही जन्म नोंदला गेला नाही. त्यानंतर २०२० मध्ये पाच आणि २०२१ मध्ये सात पिल्लांच्या जन्माची नोंद झाली.
गेंड्यांच्या हालचाली आणि प्रजननविषयक माहिती संकलित करण्यासाठी संशोधकांनी रेडिओ टेलिमेट्री, व्हीएचएफ कॉलर, कॅमेरा ट्रॅप आणि प्रत्यक्ष क्षेत्रीय निरीक्षणांचा वापर केला. माद्या आणि त्यांच्या पिल्लांवर लक्ष ठेवून त्यांच्या वर्तनाबाबत महत्त्वपूर्ण माहिती मिळवण्यात आली.
गेंड्यांच्या अधिवासाच्या वापरातही दिसतो फरक
मानसमधील सर्व गेंडे एकाच पद्धतीने जंगलाचा वापर करत नाहीत, असेही अभ्यासातून दिसून आले. त्यांचे मूळ निवासस्थान आणि पुनर्वसनाचा अनुभव यानुसार त्यांच्या वास्तव्याचा भौगोलिक विस्तार वेगवेगळा आढळला.
इतर संरक्षित क्षेत्रांतून मानस येथे आणलेल्या गेंड्यांचा सरासरी अधिवास विस्तार सुमारे ३३९ चौरस किलोमीटर होता. पुनर्वसन केंद्रांतून आलेल्या गेंड्यांसाठी हा विस्तार सुमारे ५२ चौरस किलोमीटर, तर मानस येथे जन्मलेल्या पहिल्या पिढीतील गेंड्यांसाठी सुमारे ७९ चौरस किलोमीटर नोंदवण्यात आला.
संशोधकांच्या निरीक्षणानुसार, पुनर्वसन केंद्रांत वाढलेल्या काही गेंड्यांमध्ये मानवी वस्त्यांच्या आसपास जाण्याची प्रवृत्ती दिसू शकते. नैसर्गिक जंगलातून पकडून स्थलांतरित केलेले गेंडे अनेकदा अधिक नैसर्गिक वर्तन दाखवतात.
पहिल्या पिढीतील काही माद्यांनी त्यांच्या मातांनी वापरलेल्या ठिकाणीच पिल्लांना जन्म दिल्याचेही आढळले. यावरून अधिवासाच्या वापराशी संबंधित काही वर्तन पुढील पिढीतही कायम राहण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे.
बेकायदा शिकार आणि अंतःप्रजननाचे दुहेरी आव्हान
गेंड्यांच्या नव्या पिढीचा जन्म ही आनंदाची बाब असली, तरी त्यांची लोकसंख्या सुरक्षित झाल्याचे मानणे घाईचे ठरेल. संवर्धन मोहिमेच्या सुरुवातीच्या वर्षांत बेकायदा शिकारीमुळे अनेक प्रौढ नर गेंड्यांचा मृत्यू झाला होता. त्यामुळे प्रजननाच्या संधींवर परिणाम झाला आणि लोकसंख्येतील नर-मादी गुणोत्तराचाही प्रश्न निर्माण झाला.
याशिवाय, कमी संख्येतील प्राण्यांच्या समूहात जवळच्या नात्यातील जीवांमध्ये प्रजनन होण्याचा म्हणजेच अंतःप्रजननाचा धोका असतो. त्यामुळे आनुवंशिक विविधता कमी होऊ शकते आणि भविष्यात बदलत्या पर्यावरणाशी जुळवून घेण्याची क्षमता प्रभावित होण्याची शक्यता असते.
वन्यजीव तज्ज्ञ यादवेंद्रदेव झाला यांच्या मते, गेंड्यांचे जीवनचक्र संथ असल्याने त्यांची संख्या पुन्हा मजबूत करण्यासाठी दीर्घकाळ सातत्यपूर्ण प्रयत्न करावे लागतील. मानस येथील गेंड्यांच्या संवर्धनाचे नियोजन काझीरंगा, पोबितोरा आणि पश्चिम बंगालमधील इतर गेंडा अधिवासांतील लोकसंख्येशी समन्वय साधून करणे आवश्यक आहे. अशा समन्वयातून विविध समूहांमधील आनुवंशिक विविधता जपण्यास मदत होऊ शकते.
नव्या पिढीचे अस्तित्व टिकवण्यासाठी दीर्घकालीन नियोजन आवश्यक
मानस राष्ट्रीय उद्यानातील गेंड्यांची लोकसंख्या अधिक सक्षम करण्यासाठी अन्य संरक्षित क्षेत्रांतून योग्य गेंड्यांचे स्थलांतर, नियमित वैज्ञानिक निरीक्षण आणि नैसर्गिक अधिवासाचे प्रभावी व्यवस्थापन यांवर भर देण्याची गरज तज्ज्ञांनी व्यक्त केली आहे. गवताळ प्रदेशांतील आक्रमक वनस्पती नियंत्रित करणे आणि वर्षभर पुरेसे पाणी उपलब्ध राहील याची काळजी घेणेही महत्त्वाचे आहे.
मानसच्या जंगलात जन्मलेल्या नव्या पिढीतील गेंड्यांनी प्रजनन सुरू केल्याने संवर्धन मोहिमेला नवी दिशा मिळाली आहे. मात्र, बेकायदा शिकारीला आळा घालणे, सुरक्षित अधिवास टिकवणे आणि आनुवंशिक विविधता जपणे या बाबींवर सातत्याने काम करावे लागणार आहे.
मानसचा अनुभव एक महत्त्वाचा संदेश देतो—वन्यजीवांचे संवर्धन म्हणजे केवळ त्यांना जंगलात पुन्हा आणणे नव्हे, तर त्यांच्या पुढील पिढ्यांनाही सुरक्षितपणे जगता आणि वाढता येईल अशी परिस्थिती निर्माण करणे होय.
(SDNA — सत्याच्या मागची बातमी)