पाच लाखांहून अधिक रोपांची लागवड; अभ्यासात पुनर्स्थापित आणि नैसर्गिक मॅन्ग्रोव्हमधील मासे समुदायात लक्षणीय फरक आढळला नाही
नवी दिल्ली, 23 सप्टेंबर। (SDNA) किनारी परिसंस्थेच्या पुनर्संचयासाठी करण्यात आलेल्या प्रयत्नांना दीर्घकालीन परिणाम मिळू शकतो, याचे उदाहरण दक्षिण अमेरिकेतील गुयाना येथे झालेल्या वैज्ञानिक अभ्यासातून समोर आले आहे. गुयानाच्या किनारपट्टीवर मोठ्या प्रमाणावर मॅन्ग्रोव्हची पुनर्लागवड केल्यानंतर काही वर्षांनी करण्यात आलेल्या सर्वेक्षणात पुनर्स्थापित क्षेत्रांमध्ये आढळणारा मासे समुदाय नैसर्गिक मॅन्ग्रोव्ह जंगलांशी मोठ्या प्रमाणात साम्य दर्शवत असल्याचे आढळले.
गुयानाच्या सुमारे आठ किलोमीटर लांबीच्या किनारी पट्ट्यात 2010 पासून सुरू झालेल्या पुनर्संचय कार्यक्रमांतर्गत 19 ठिकाणी पाच लाखांहून अधिक मॅन्ग्रोव्ह रोपांची लागवड करण्यात आली. त्यानंतर पाच ते 11 वर्षे वयाच्या पुनर्स्थापित मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रांची नैसर्गिकरीत्या विकसित झालेल्या जंगलांशी तुलना करण्यात आली.
किनारी ऱ्हासामुळे मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रात मोठी घट
गुयानातील मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेला अनेक वर्षे किनारी धूप, वृक्षतोड, गाळ साचणे आणि प्रदूषण यांसारख्या समस्यांचा सामना करावा लागला. उपलब्ध अभ्यासातील आकडेवारीनुसार, देशातील मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्र 1983 मध्ये सुमारे 1.5 लाख हेक्टर होते. 1992 पर्यंत ते जवळपास 81 हजार हेक्टरवर आणि 2011 पर्यंत सुमारे 22 हजार हेक्टरपर्यंत घटल्याचे नोंदवण्यात आले.
या पार्श्वभूमीवर गुयाना सरकारने 2010 मध्ये मॅन्ग्रोव्ह पुनर्संचय कार्यक्रम सुरू केला. या उपक्रमात प्रामुख्याने Avicennia germinans या ब्लॅक मॅन्ग्रोव्ह प्रजातीची लागवड करण्यात आली.
नैसर्गिक आणि पुनर्स्थापित क्षेत्रांची तुलना
वैज्ञानिक अभ्यासासाठी एकूण 10 मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रांची निवड करण्यात आली. यापैकी पाच क्षेत्रे पुनर्स्थापित होती, तर उर्वरित पाच नैसर्गिकरीत्या विकसित झालेली होती.
संशोधकांनी पाच, सहा, नऊ, दहा आणि 11 वर्षे जुन्या पुनर्स्थापित क्षेत्रांचा अभ्यास केला. नैसर्गिक मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रांची निर्मिती कोणत्या कालावधीत झाली, हे निश्चित करण्यासाठी उपग्रह प्रतिमांचाही वापर करण्यात आला.
मासे नमुने वेगवेगळ्या ऋतूंमध्ये तसेच दिवस आणि रात्रीच्या वेळेत गोळा करण्यात आले. त्यामुळे पुनर्स्थापित अधिवासाचा विविध परिस्थितींमध्ये मासे समुदायाकडून कसा वापर केला जातो, याचा अभ्यास करता आला.
559 माशांमधून महत्त्वाचे निष्कर्ष
सर्वेक्षणादरम्यान 14 कुटुंबांतील 18 प्रजातींचे एकूण 559 मासे नोंदवण्यात आले. प्रत्येक क्षेत्रात माशांची संख्या, प्रजाती, शरीराची लांबी आणि वजन यांचा अभ्यास करण्यात आला.
संशोधनात पुनर्स्थापित आणि नैसर्गिक मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रांमधील माशांच्या संख्येत सांख्यिकीयदृष्ट्या महत्त्वपूर्ण फरक आढळला नाही. तसेच मॅन्ग्रोव्ह जंगलाचे वय वाढत गेले की माशांची संख्या त्याच प्रमाणात वाढते, असा स्पष्ट संबंधही आढळला नाही.
नोंदवलेल्या माशांपैकी सुमारे 94 टक्के मासे पाच प्रमुख प्रजातींचे होते. त्यामध्ये Sciades couma सर्वाधिक आढळली. त्यानंतर Anableps anableps, Sciades herzbergii, Amphiarius rugispinis आणि Colomesus psittacus या प्रजातींची नोंद झाली.
पुनर्स्थापित अधिवासात माशांचे लवकर पुनरागमन
अभ्यासातील विशेष निष्कर्ष असा होता की नैसर्गिक मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रात आढळणाऱ्या माशांच्या प्रजातींपैकी जवळपास 90 टक्के प्रजाती पुनर्स्थापित क्षेत्रांमध्येही आढळल्या.
यावरून मॅन्ग्रोव्हची पुनर्लागवड झाल्यानंतर नव्याने तयार होणाऱ्या अधिवासाचा माशांकडून तुलनेने लवकर वापर सुरू होऊ शकतो, असे संशोधकांच्या निष्कर्षांतून दिसून आले.
विशेष म्हणजे सर्वाधिक जुने पुनर्स्थापित क्षेत्रच माशांसाठी सर्वाधिक वापरले जात होते, असेही आढळले नाही. सहा वर्षे जुन्या क्षेत्रात एकूण मासे समुदायाच्या सुमारे 40 टक्के उपस्थितीची नोंद झाली, तर पाच वर्षे जुन्या क्षेत्रात हे प्रमाण सुमारे 26 टक्के आणि 11 वर्षे जुन्या क्षेत्रात सुमारे 19.5 टक्के होते.
वनस्पतींच्या संरचनेतही बदल
पुनर्स्थापित क्षेत्रांमध्ये कालांतराने मॅन्ग्रोव्ह वनस्पतींची वाढ आणि विविधता दिसून आली. या भागांमध्ये Avicennia germinans, Laguncularia racemosa आणि Rhizophora mangle यांसारख्या प्रजाती आढळल्या.
अभ्यासादरम्यान पुनर्स्थापित क्षेत्रांमध्ये एकूण 894 झाडांची नोंद झाली, तर नैसर्गिक क्षेत्रांमध्ये 446 झाडे आढळली. मात्र, नैसर्गिक मॅन्ग्रोव्हमध्ये Rhizophora mangle ची घनता अधिक होती.
नैसर्गिक मॅन्ग्रोव्हमधील झाडांची सरासरी उंचीही पुनर्स्थापित क्षेत्रांपेक्षा काहीशी अधिक होती. नैसर्गिक क्षेत्रात सरासरी उंची सुमारे 12.52 मीटर, तर पुनर्स्थापित क्षेत्रात सुमारे 11 मीटर होती.
मॅन्ग्रोव्ह पुनर्संचयासाठी महत्त्वाचा वैज्ञानिक संकेत
या अभ्यासातून मॅन्ग्रोव्ह पुनर्संचय म्हणजे केवळ रोपे लावण्याची प्रक्रिया नसल्याचे स्पष्ट होते. योग्य किनारी परिस्थिती, स्थिर गाळ आणि अनुकूल पर्यावरणीय घटक उपलब्ध असल्यास नव्याने विकसित होणारे मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्र तुलनेने कमी कालावधीत माशांसाठी उपयुक्त अधिवास बनू शकते.
वनस्पतींची रचना नैसर्गिक जंगलांशी पूर्णपणे समान होण्यासाठी अधिक काळ लागू शकतो. मात्र, माशांच्या अधिवासाच्या दृष्टीने पुनर्स्थापित क्षेत्रांनी तुलनेने जलद परिणाम दाखविल्याचे या अभ्यासातून दिसून आले आहे.
गुयानातील हा अनुभव किनारी परिसंस्थेचे संरक्षण, मॅन्ग्रोव्ह पुनर्संचय आणि समुद्री जैवविविधतेच्या संवर्धनासाठी सुरू असलेल्या जागतिक प्रयत्नांना वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून महत्त्वपूर्ण दिशा देतो.
— SDNA