भोजपुरीची बुलंद आवाज, पण मातृभाषा नाही; कल्पना पटवारींचा अनोखा संगीतप्रवास

वयाच्या अवघ्या चौथ्या वर्षी रंगमंचावर पदार्पण; ३२ हून अधिक भाषा-बोलींमध्ये गायन, भिखारी ठाकूरांच्या लोकपरंपरेलाही दिली नवी ओळख

नवी दिल्ली। भोजपुरी संगीतविश्वात आपल्या दमदार आणि वैशिष्ट्यपूर्ण आवाजामुळे स्वतंत्र ओळख निर्माण करणाऱ्या गायिका कल्पना पटवारी यांचा संगीतप्रवास अनेकांसाठी प्रेरणादायी आहे. विशेष म्हणजे भोजपुरी ही त्यांची मातृभाषा नाही. आसाममध्ये बालपण गेलेल्या कल्पना यांनी संगीताची साधना, भाषेवरील प्रभुत्व आणि लोकपरंपरांविषयीची आस्था यांच्या बळावर भोजपुरी गायनात वेगळी ओळख निर्माण केली.

भोजपुरी लोकगीतांपासून पारंपरिक लोकशैलींपर्यंत विविध प्रकारच्या गीतांना आवाज देताना त्यांनी या भाषेतील लोकसंगीत देशाच्या विविध भागांतील श्रोत्यांपर्यंत पोहोचविण्याचे काम केले. ‘गणेश के पापा’सारख्या लोकप्रिय गीतांपासून लोकसंस्कृतीशी जोडलेल्या रचनांपर्यंत त्यांचा प्रवास व्यापक राहिला आहे.

चौथ्या वर्षीच रंगमंचाशी नाते

कल्पना पटवारी यांचा संगीताशी परिचय बालवयातच झाला. अवघ्या चार वर्षांच्या असताना त्यांनी वडिलांसोबत सार्वजनिक कार्यक्रमांमध्ये गायनाला सुरुवात केली.

त्यांचे वडील बिपिन नाथ पटवारी हे लोकगायक होते. त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली कल्पना यांनी आसाममधील कामरूपिया आणि गोलपोरिया लोकसंगीताच्या परंपरांचे प्राथमिक शिक्षण घेतले. पुढे त्यांनी लखनऊ येथील भातखंडे संगीत संस्थान विद्यापीठातून हिंदुस्थानी शास्त्रीय संगीतात ‘संगीत विशारद’ ही पदवी प्राप्त केली.

भोजपुरीपुरते मर्यादित नाही त्यांचे गायन

कल्पना पटवारी यांच्या कारकिर्दीचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांनी केवळ एका भाषेपुरते स्वतःला मर्यादित ठेवले नाही. भोजपुरी, आसामी, हिंदी, मराठी, बंगाली, इंग्रजी यांसह ३२ हून अधिक भाषा आणि बोलींमध्ये त्यांनी गीते गायली आहेत.

भोजपुरी लोकसंगीतातही त्यांनी विविध पारंपरिक शैलींना आवाज दिला. पूर्वी, पचरा, कजरी, सोहर, विवाहगीत, चैता आणि नौटंकी अशा लोकसंगीताच्या विविध प्रकारांना त्यांनी आपल्या गायकीतून नवे स्वरूप दिले.

यामुळे त्यांचे योगदान केवळ लोकप्रिय गाण्यांपुरते मर्यादित न राहता भोजपुरीच्या पारंपरिक लोकसंगीताच्या जतन आणि प्रसाराशीही जोडले गेले.

भिखारी ठाकूरांच्या लोकवारशाला नवा मंच

भोजपुरी लोकसाहित्य आणि लोकनाट्याच्या क्षेत्रातील दिग्गज कलाकार भिखारी ठाकूर यांच्या सर्जनशील वारशालाही कल्पना पटवारी यांनी आपल्या संगीताच्या माध्यमातून व्यापक श्रोत्यांपर्यंत नेण्याचा प्रयत्न केला.

भिखारी ठाकूरांच्या रचना, लोकनाट्यपरंपरा आणि भोजपुरी संस्कृतीशी निगडित कलाविश्व नव्या पिढीसमोर आणण्याच्या त्यांच्या प्रयत्नांमुळे पारंपरिक लोकसंगीताला आधुनिक श्रोत्यांशी जोडण्याचा एक वेगळा प्रयत्न झाला.

भाषेच्या सीमा ओलांडणारी गायकी

भोजपुरी मातृभाषा नसतानाही त्या भाषेतील लोकभावना, बोलीचे वैशिष्ट्य आणि सांस्कृतिक संदर्भ आपल्या आवाजातून प्रभावीपणे मांडणे हे कल्पना पटवारी यांच्या संगीतप्रवासाचे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य ठरते.

आसामपासून भोजपुरीच्या सांस्कृतिक विश्वापर्यंतचा त्यांचा हा प्रवास भारतीय लोकसंगीतातील भाषिक विविधता आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाणीचे एक वेगळे उदाहरण म्हणून पाहता येतो.

(SDNA)