डॉ. प्रियंका सौरभ
आजच्या डिजिटल युगात सेलिब्रिटी, खेळाडू, सोशल मीडिया इन्फ्लुएन्सर आणि इतर सार्वजनिक व्यक्तिमत्त्वांचा तरुणांच्या विचारसरणीवर मोठा प्रभाव आहे. त्यांचे कपडे, जीवनशैली, बोलण्याची पद्धत आणि त्यांनी केलेल्या जाहिरातींपासून ते सोशल मीडिया पोस्टपर्यंत प्रत्येक गोष्ट लाखो लोकांपर्यंत पोहोचते. त्यामुळे प्रसिद्धीबरोबरच सामाजिक जबाबदारीही येते. विशेषतः तंबाखू, गुटखा, मद्य किंवा इतर व्यसनांशी संबंधित उत्पादनांचे आकर्षक सादरीकरण तरुणांच्या मनावर कोणता परिणाम करते, याचा गांभीर्याने विचार होणे गरजेचे आहे.
तरुण वय हे स्वप्ने, प्रयोग आणि स्वतःची ओळख निर्माण करण्याचे वय असते. या काळात लोकप्रिय व्यक्तींचे अनुकरण करण्याची प्रवृत्तीही दिसून येते. एखादा प्रसिद्ध कलाकार किंवा खेळाडू एखाद्या व्यसनाशी संबंधित उत्पादनाचे प्रमोशन करताना दिसला, तर त्या उत्पादनाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन बदलू शकतो. उत्पादनाचे थेट सेवन करण्याचे आवाहन नसले तरी त्याचे ग्लॅमरायझेशन किंवा अप्रत्यक्ष आकर्षक सादरीकरण तरुणांच्या मनात चुकीचा संदेश निर्माण करू शकते.
याउलट प्रसिद्ध व्यक्तींनी व्यसनमुक्त जीवनशैलीचा प्रचार केला, तर त्याचा सकारात्मक सामाजिक परिणाम होऊ शकतो. खेळाडू फिटनेस, शिस्त आणि आरोग्याला प्राधान्य देताना दिसले तर तरुणांसमोर नशेऐवजी व्यायाम, खेळ आणि निरोगी जीवनाचा पर्याय उभा राहतो. कलाकार आणि इन्फ्लुएन्सरही आपल्या सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मचा उपयोग व्यसनमुक्ती, मानसिक आधार, कुटुंबातील संवाद आणि मदत घेण्याबाबत जागरूकता निर्माण करण्यासाठी करू शकतात.
व्यसनाची समस्या केवळ व्यक्तीपुरती मर्यादित राहत नाही. त्याचा परिणाम कुटुंब, शिक्षण, रोजगार, आर्थिक स्थिती आणि सामाजिक संबंधांवर होऊ शकतो. त्यामुळे व्यसनाधीन व्यक्तीकडे केवळ दोषी म्हणून पाहण्याऐवजी त्याला योग्य मदत, समुपदेशन आणि पुनर्वसनाची गरज असलेली व्यक्ती म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. प्रसिद्ध व्यक्तींनी स्वतःचे अनुभव किंवा व्यसनमुक्तीशी संबंधित वास्तव कथा समोर आणल्यास या विषयावरील सामाजिक संकोच कमी होण्यास मदत होऊ शकते.
मात्र केवळ जनजागृती मोहीम किंवा एक दिवसाची शपथ पुरेशी नाही. शाळा-महाविद्यालयांमध्ये सातत्यपूर्ण समुपदेशन, क्रीडा आणि सांस्कृतिक उपक्रम, पालक-विद्यार्थी संवाद तसेच आवश्यकतेनुसार उपचार व पुनर्वसनाची सुविधा उपलब्ध असणे महत्त्वाचे आहे. प्रशासन, पोलीस, शिक्षक, पालक, सामाजिक संस्था आणि सार्वजनिक व्यक्तिमत्त्वे यांनी एकत्रितपणे काम केल्यास व्यसनविरोधी प्रयत्नांना व्यापक स्वरूप मिळू शकते.
व्यसनाशी संबंधित जाहिराती आणि मनोरंजनातील सादरीकरणाबाबतही अधिक संवेदनशील दृष्टिकोन आवश्यक आहे. तरुणांच्या मनावर होणारा परिणाम लक्षात घेऊन माध्यमे, जाहिरातदार आणि डिजिटल प्लॅटफॉर्मनी जबाबदार सामग्रीला प्राधान्य देणे अपेक्षित आहे. प्रसिद्धी आणि व्यावसायिक करार महत्त्वाचे असले तरी त्यासोबत सामाजिक परिणामाचाही विचार केला पाहिजे.
सोशल मीडिया हे या लढ्यात मोठे साधन ठरू शकते. इन्फ्लुएन्सर व्यसनमुक्त जीवनशैली, फिटनेस, मानसिक आरोग्य, कुटुंबातील संवाद आणि उपलब्ध मदतसेवा याबाबत विश्वासार्ह माहिती तरुणांपर्यंत पोहोचवू शकतात. मात्र त्यासाठी माहिती अचूक आणि जबाबदार असणे आवश्यक आहे.
या संपूर्ण प्रक्रियेत तरुणांना केवळ संदेश ऐकणारे प्रेक्षक न बनवता परिवर्तनाचे भागीदार करणे गरजेचे आहे. विद्यार्थी स्वतः जनजागृती मोहिमा राबवू शकतात, सहकारी गट तयार करू शकतात आणि आपल्या परिसरातील व्यसनाच्या समस्यांवर संवाद सुरू करू शकतात. तरुणांचा सहभाग वाढला तर व्यसनमुक्तीचा संदेश अधिक वास्तववादी आणि प्रभावी होऊ शकतो.
सेलिब्रिटींची लोकप्रियता ही केवळ प्रसिद्धीची ताकद नसून सामाजिक प्रभावाची शक्ती आहे. या शक्तीचा उपयोग कोणत्या दिशेने केला जातो, हे महत्त्वाचे आहे. जाहिरातींमधून व्यसनाला आकर्षक बनवण्याऐवजी आरोग्य, क्रीडा, शिक्षण आणि जबाबदार जीवनशैलीला प्रोत्साहन देण्याची दिशा स्वीकारली तर तरुणांसाठी अधिक सकारात्मक वातावरण निर्माण होऊ शकते.
व्यसनमुक्त समाजासाठी केवळ सरकार किंवा प्रशासनाची जबाबदारी पुरेशी नाही. घर, शाळा, समाज, माध्यमे, जाहिरात उद्योग आणि सार्वजनिक व्यक्तिमत्त्वे—सर्वांनी आपापली भूमिका जबाबदारीने पार पाडणे आवश्यक आहे. आजच्या तरुणांना व्यसनाचे आकर्षण नव्हे, तर स्वप्नांना दिशा देणारे आदर्श आवश्यक आहेत.
(डॉ. प्रियंका सौरभ, पीएचडी (राजनीतिशास्त्र), कवयित्री एवं सामाजिक चिंतक हैं।) (SDNA)