इंदूरच्या राष्ट्रीय सोयाबीन संशोधन संस्थेत शेतकऱ्यांसाठी दोन प्रशिक्षण उपक्रम; खातेगावातील १६ शेतकऱ्यांना आधुनिक तंत्रज्ञानाचे धडे, २० शेतकऱ्यांना नैसर्गिक शेतीचे प्रात्यक्षिक प्रशिक्षण
इंदूर, २८ सप्टेंबर २०२६ (SDNA) — बदलते हवामान, अनियमित पाऊस आणि वाढत्या उत्पादन खर्चाच्या पार्श्वभूमीवर सोयाबीन शेती अधिक सक्षम आणि टिकाऊ करण्यासाठी वैज्ञानिक तंत्रज्ञानाचा वापर वाढविण्यावर भर दिला जात आहे. याच उद्देशाने इंदूर येथील ICAR-राष्ट्रीय सोयाबीन संशोधन संस्थेत शेतकऱ्यांसाठी दोन विशेष प्रशिक्षण कार्यक्रम आयोजित करण्यात आले.
मध्यप्रदेश कृषी रोडमॅप अंतर्गत देवास जिल्ह्यातील खातेगाव विकासखंडातील शेतकऱ्यांसाठी आधुनिक सोयाबीन उत्पादन तंत्रज्ञानावर प्रशिक्षण घेण्यात आले. त्याचबरोबर मध्य भारतात नैसर्गिक शेतीच्या माध्यमातून टिकाऊ सोयाबीन उत्पादन कसे वाढवता येईल, यावर तीन दिवसीय प्रात्यक्षिक प्रशिक्षणही सुरू करण्यात आले.
खातेगावच्या शेतकऱ्यांना आधुनिक शेतीचे धडे
कृषी रोडमॅप अंतर्गत आयोजित प्रशिक्षणात खातेगाव परिसरातील १६ निवडक शेतकऱ्यांनी सहभाग घेतला. या प्रशिक्षणात सोयाबीनच्या सुधारित उत्पादन पद्धती, पीक संरक्षण, आधुनिक कृषी तंत्रज्ञान तसेच काढणीनंतरचे मूल्यवर्धन आणि प्रक्रिया याबाबत मार्गदर्शन करण्यात आले.
तज्ज्ञांनी शेतकऱ्यांना तण नियंत्रण, किडींचे व्यवस्थापन आणि रोग नियंत्रणाच्या आधुनिक पद्धती समजावून सांगितल्या. त्याचबरोबर दुष्काळ, अतिपाऊस आणि तापमानातील बदल यांसारख्या हवामानविषयक आव्हानांचा सामना करण्यासाठी हवामानास अनुकूल तंत्रज्ञान आणि योग्य वाणांची निवड करण्याचे महत्त्व स्पष्ट करण्यात आले.
शिवराज सिंह चौहान यांचे ऑनलाइन मार्गदर्शन
केंद्रीय कृषी आणि शेतकरी कल्याण मंत्री शिवराज सिंह चौहान यांनी ऑनलाइन माध्यमातून शेतकरी आणि वैज्ञानिकांशी संवाद साधला. सोयाबीन हे मध्यप्रदेशातील महत्त्वाचे खरीप पीक असून, उत्पादनक्षमता आणि शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढवण्यासाठी आधुनिक तंत्रज्ञान थेट शेतापर्यंत पोहोचणे आवश्यक असल्याचे त्यांनी सांगितले.
शेतकऱ्यांनी सुधारित तंत्रज्ञान आणि नवीन वाणांचा स्वीकार करावा, असे आवाहन त्यांनी केले. यावेळी राष्ट्रीय सोयाबीन संशोधन संस्थेने विकसित केलेल्या NRC 150, NRC 268 आणि NRC 270 या वाणांचाही उल्लेख करण्यात आला. प्रतिकूल परिस्थितीतही या वाणांची कामगिरी चांगली राहण्याची क्षमता असल्याचे सांगण्यात आले असून, आगामी काळात त्यांचे बियाणे अधिक शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचविण्यासाठी प्रयत्न केले जाणार आहेत.
ब्रॉड-बेड-फरो आणि रेज्ड-बेड तंत्रज्ञानाची माहिती
भारतीय कृषी संशोधन परिषदेचे उपमहासंचालक डॉ. राजवीर सिंह यांनी कृषी रोडमॅप अंतर्गत मध्यप्रदेशातील चार जिल्ह्यांमध्ये सुरू असलेल्या उपक्रमांची माहिती दिली. केवळ वर्गातील सैद्धांतिक माहिती न देता शेतकऱ्यांना प्रत्यक्ष शेतावर तंत्रज्ञानाचा वापर शिकविणे गरजेचे असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले.
राष्ट्रीय सोयाबीन संशोधन संस्थेचे संचालक डॉ. के. ए. सिंह यांनी बदलत्या हवामानात सोयाबीनचे उत्पादन टिकवून ठेवण्यासाठी संस्थेने विकसित आणि तपासलेल्या तंत्रज्ञानाची माहिती दिली. ब्रॉड-बेड-फरो (BBF) पद्धत आणि रेज्ड-बेड प्लांटिंग यांसारख्या तंत्रांचा प्रतिकूल हवामानात उपयोग झाल्याचे त्यांनी सांगितले.
या प्रशिक्षणाचे संचालन संस्थेचे डॉ. बी. यू. दुपारे यांनी केले.
२० शेतकऱ्यांना नैसर्गिक शेतीचे प्रत्यक्ष प्रशिक्षण
याच काळात संस्थेत मध्य भारतातील टिकाऊ सोयाबीन उत्पादनासाठी नैसर्गिक शेती पद्धती या विषयावर तीन दिवसीय प्रात्यक्षिक प्रशिक्षण सुरू करण्यात आले. या उपक्रमात २० शेतकऱ्यांना नैसर्गिक शेतीवर आधारित सोयाबीन उत्पादनाचे प्रत्यक्ष प्रशिक्षण दिले जात आहे.
संस्थेतील नैसर्गिक शेती संशोधन आणि प्रशिक्षणाशी संबंधित वैज्ञानिक डॉ. राघवेंद्र यांच्या मार्गदर्शनाखाली गेल्या चार वर्षांपासून संस्थेच्या शेतावर नैसर्गिक पद्धतींवर आधारित सोयाबीन उत्पादनाच्या विविध तंत्रांचे प्रात्यक्षिक करण्यात येत आहे.
प्रशिक्षणादरम्यान नैसर्गिक पद्धतीने सोयाबीन लागवड, तण व्यवस्थापन, कीड व रोग नियंत्रण आणि पिकाची सर्वांगीण निगा याबाबत शेतकऱ्यांना माहिती देण्यात येत आहे. विशेष म्हणजे नैसर्गिक शेतीमध्ये आवश्यक असणारी विविध कृषी निविष्ठा स्थानिक उपलब्ध साधनसामग्रीपासून तयार करण्याच्या पद्धतीही शेतकऱ्यांना प्रत्यक्ष शिकविल्या जात आहेत.
हवामान बदलाच्या आव्हानांसाठी शेतकऱ्यांना तयार करण्याचा प्रयत्न
राष्ट्रीय सोयाबीन संशोधन संस्थेच्या या प्रशिक्षण उपक्रमांचा मुख्य उद्देश बदलत्या हवामानाच्या परिस्थितीत सोयाबीन उत्पादन टिकवून ठेवण्यासाठी शेतकऱ्यांना वैज्ञानिक आणि प्रत्यक्ष उपयोगी तंत्रज्ञानाशी जोडणे हा आहे. आधुनिक संशोधन, स्थानिक संसाधने आणि शेतकऱ्यांचा प्रत्यक्ष अनुभव यांचा समन्वय साधून सोयाबीन शेती अधिक टिकाऊ करण्याचा प्रयत्न या माध्यमातून केला जात आहे.
(SDNA – सद्वार्ता हिंदी न्यूज एजन्सी)