आस्था ही वैयक्तिक बाब; मात्र देशाची वाटचाल तर्क, पुरावे, संशोधन आणि नवकल्पनांच्या बळावर
डॉ. प्रियंका सौरभ
इंदूर, २९ सप्टेंबर २०२६ (SDNA) — भारताची ओळख केवळ श्रद्धा आणि आध्यात्मिक परंपरांमुळे नाही, तर ज्ञान, संशोधन आणि वैज्ञानिक विचारांच्या समृद्ध परंपरेमुळेही आहे. पूजा, प्रार्थना किंवा धार्मिक श्रद्धा यांच्याबद्दल प्रश्न उपस्थित करणे हा या चर्चेचा उद्देश नाही. मात्र एखाद्या चमत्काराच्या दाव्याला पुरावा न तपासता सत्य मानणे किंवा अंधश्रद्धेला विवेकाचा पर्याय बनवणे ही निश्चितच विचार करण्यासारखी बाब आहे.
आज भारत एकीकडे अंतराळ संशोधन, डिजिटल तंत्रज्ञान, वैद्यकीय विज्ञान, जैवतंत्रज्ञान आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेसारख्या क्षेत्रांत प्रगती करत आहे; तर दुसरीकडे ज्योतिष, हस्तरेखा, भविष्यवाणी, तंत्र-मंत्र आणि तथाकथित चमत्कारांच्या दाव्यांकडेही मोठ्या प्रमाणात आकर्षण कायम आहे. या विरोधाभासाकडे केवळ धार्मिक दृष्टिकोनातून न पाहता सामाजिक आणि मानसिक प्रवृत्ती म्हणून समजून घेण्याची गरज आहे.
अनिश्चिततेतून चमत्कारांवरील विश्वास वाढतो
मनुष्य हा जिज्ञासू असला तरी भविष्याबद्दलची अनिश्चितता त्याला अस्वस्थ करते. आजारपण, बेरोजगारी, विवाह, संतती, परीक्षा, नोकरी, आर्थिक अडचणी किंवा वैयक्तिक संकट अशा परिस्थितीत माणूस तातडीने उत्तर आणि आश्वासन शोधतो.
वैज्ञानिक संशोधनाला अनेकदा वेळ लागतो. एखाद्या समस्येचे कारण शोधण्यासाठी तपासण्या, प्रयोग आणि अनेक टप्प्यांची आवश्यकता असू शकते. याउलट काही जण काही मिनिटांत भविष्य सांगण्याचा किंवा समस्येचे कारण आणि उपाय सांगण्याचा दावा करतात. संकटात असलेल्या व्यक्तीला असा तत्काळ दावा आकर्षक वाटू शकतो. याच मानसिक परिस्थितीत अंधश्रद्धेला पोषक वातावरण तयार होऊ शकते.
सोशल मीडियामुळे दाव्यांचा वेग वाढला
पूर्वी एखाद्या व्यक्तीचा दावा किंवा कथित चमत्कार मर्यादित परिसरातच चर्चिला जात असे. आता सोशल मीडिया आणि व्हिडिओ प्लॅटफॉर्ममुळे कोणताही दावा काही तासांत मोठ्या संख्येने लोकांपर्यंत पोहोचू शकतो.
भावनिक भाषा, प्रभावी दृश्ये आणि वैयक्तिक अनुभवांच्या कथा एखाद्या दाव्याला विश्वासार्ह असल्याची भावना निर्माण करू शकतात. मात्र वैयक्तिक अनुभव हा वैज्ञानिक पुराव्याचा पर्याय नाही, हे समजणे आवश्यक आहे.
वैज्ञानिक दृष्टिकोन म्हणजे श्रद्धेला विरोध नव्हे
वैज्ञानिक विचारसरणी म्हणजे मंदिरात जाऊ नये, पूजा करू नये किंवा धार्मिक श्रद्धा सोडावी असा अर्थ होत नाही. श्रद्धा ही व्यक्तीच्या वैयक्तिक आयुष्याशी संबंधित बाब असू शकते.
मात्र एखादा दावा नैसर्गिक घटना, आरोग्य, उपचार किंवा कथित चमत्काराशी संबंधित असेल, तर त्याचे परीक्षण पुरावे आणि पडताळणीच्या आधारे होणे आवश्यक आहे. वैज्ञानिक दृष्टिकोन आपल्याला प्रश्न विचारण्यास, उपलब्ध पुरावे तपासण्यास, प्रयोग करण्यास आणि नवीन पुरावे मिळाल्यास आपली भूमिका बदलण्यास तयार राहण्यास शिकवतो.
भारताची ज्ञानपरंपरा प्रश्न आणि संशोधनाचीही आहे
भारतीय ज्ञानपरंपरेत जिज्ञासा आणि प्रश्नांना महत्त्वाचे स्थान राहिले आहे. आर्यभटांपासून आधुनिक भारतीय वैज्ञानिकांपर्यंत गणित, खगोलशास्त्र, वैद्यक, भौतिकशास्त्र आणि तंत्रज्ञानाच्या विविध क्षेत्रांत भारतीयांनी योगदान दिले आहे.
आजही भारतीय वैज्ञानिक, अभियंते, डॉक्टर आणि तंत्रज्ञान क्षेत्रातील तज्ज्ञ जगभरात संशोधन आणि नवकल्पनांमध्ये योगदान देत आहेत. त्यामुळे भारत वैज्ञानिक विचारांपासून अनभिज्ञ नाही. खरी गरज अशी आहे की वैज्ञानिक चेतना समाजाच्या प्रत्येक स्तरापर्यंत आणि विशेषतः तरुण पिढीपर्यंत किती प्रभावीपणे पोहोचते.
शाळांपासूनच प्रश्न विचारण्याची सवय आवश्यक
वैज्ञानिक दृष्टिकोन विकसित करण्यामध्ये शिक्षणव्यवस्थेची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे. मुलांना प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर केवळ परंपरेच्या आधारे देण्याऐवजी त्यांना “का?”, “कसे?” आणि “याचा पुरावा काय?” असे प्रश्न विचारण्यास प्रोत्साहन दिले पाहिजे.
प्रयोगाधारित शिक्षण, विज्ञानविषयक उपक्रम, संशोधनाची ओळख आणि समस्या सोडवण्याच्या पद्धती यामुळे मुलांची जिज्ञासा अधिक सर्जनशील दिशेने वळू शकते. अशाच वातावरणातून भविष्यात वैज्ञानिक, डॉक्टर, अभियंते, संशोधक आणि नवउद्योजक घडू शकतात.
अंधश्रद्धा केवळ धर्मापुरती मर्यादित नाही
अंधविश्वासाचा प्रश्न केवळ धार्मिक दाव्यांपुरता मर्यादित नाही. सोशल मीडियावरील प्रत्येक माहिती सत्य मानणे, कोणत्याही व्यक्तीला पुरावा नसताना तज्ज्ञ समजणे, अफवांवर विश्वास ठेवणे किंवा वैज्ञानिक आधार नसलेल्या आरोग्यविषयक दाव्यांवर अवलंबून राहणे हीदेखील त्याच समस्येची विविध रूपे आहेत.
म्हणूनच माहितीच्या युगात माहितीपेक्षा माहितीची पडताळणी अधिक महत्त्वाची ठरते.
माध्यमे आणि कुटुंबांचीही जबाबदारी
चमत्कारांच्या दाव्यांना सनसनाटी स्वरूप देण्याऐवजी माध्यमांनी त्यांच्या तथ्यात्मक बाजूची पडताळणी करणे आवश्यक आहे. सोशल मीडिया वापरणाऱ्यांनीही एखादा व्हिडिओ किंवा संदेश पुढे पाठवण्यापूर्वी त्याचा स्रोत तपासण्याची सवय लावून घेतली पाहिजे.
कुटुंबांनी मुलांच्या प्रश्नांना दाबण्याऐवजी त्यांना प्रोत्साहन दिले पाहिजे. प्रश्न विचारणारा मुलगा अवज्ञाकारी नसून जिज्ञासू असू शकतो. ही जिज्ञासा योग्य दिशेने विकसित झाली तर तीच पुढे संशोधन आणि नवकल्पनेचे आधार बनू शकते.
मंदिरांसोबत प्रयोगशाळाही हव्यात
भारताला कोणाची श्रद्धा हिरावून घेण्याची गरज नाही; मात्र विवेक अधिक मजबूत करण्याची गरज आहे. समाजात मंदिरांसोबत प्रयोगशाळा, प्रार्थनेसह संशोधन, परंपरेसोबत प्रश्न आणि विश्वासासोबत पुराव्याचा सन्मान असणे आवश्यक आहे.
राष्ट्राची प्रगती केवळ धार्मिक स्थळांच्या संख्येने मोजली जात नाही. शाळा, विद्यापीठे, ग्रंथालये, संशोधन संस्था, प्रयोगशाळा आणि नवकल्पना केंद्रे हीदेखील देशाच्या भवितव्याची महत्त्वाची मापदंडे आहेत.
आगामी पिढीने प्रत्येक कथित चमत्काराकडे केवळ आश्चर्याने न पाहता त्यामागील तथ्य जाणून घेण्याची वृत्ती विकसित करावी. “हे कसे घडले?” या प्रश्नासोबत “याचा पुरावा काय आहे?” हा प्रश्न विचारण्याची सवय समाजाला अधिक विवेकी बनवू शकते.
श्रद्धेला स्थान असू द्या, पण विवेकालाही तितकीच जागा असू द्या. परंपरा जपूया, पण प्रश्न विचारण्याची परंपराही जपूया. कारण राष्ट्राचे भविष्य चमत्कारांच्या दाव्यांवर नव्हे, तर ज्ञान, तर्क, संशोधन, नवकल्पना आणि मानवी विवेकाच्या बळावर घडते.
(डॉ. प्रियंका सौरभ, पीएचडी (राजनीतिशास्त्र), कवयित्री एवं सामाजिक चिंतक आहेत.)
(SDNA – सद्वार्ता हिंदी न्यूज एजन्सी)