‘वर्तमान काळातील सनातन धर्मासमोरील आव्हाने’ विषयावर विचारमंथन; ज्येष्ठजन सन्मान आणि संवाद दिन उत्साहात
उज्जैन, २९ सप्टेंबर २०२६ (SDNA) — प्रत्येक जीवाबद्दल प्रेम, करुणा आणि दयेची भावना ही सनातन धर्माची मूलभूत शिकवण आहे. मात्र, धर्माच्या नावाखाली वाढत असलेला दिखावा आणि पाखंड ही आज सनातन धर्मासमोरील गंभीर आव्हाने आहेत. श्रद्धा आणि अध्यात्माचा मार्ग सोडून केवळ पर्यटनाच्या दृष्टीने धार्मिक स्थळांकडे पाहिले जाणे ही चिंतेची बाब आहे. सनातन धर्म हा केवळ एखाद्या समाज, जात किंवा वर्गापुरता मर्यादित नसून संपूर्ण मानवजातीच्या कल्याणाचा विचार करणारी जीवनपद्धती आहे, असे मत उज्जैन येथे आयोजित विचारगोष्ठीत विद्वानांनी व्यक्त केले.
महाश्वेता नगर येथे ‘वर्तमान काळातील सनातन धर्मासमोरील आव्हाने’ या विषयावर विचारगोष्ठीचे आयोजन करण्यात आले होते. हा कार्यक्रम माजी संभाग आयुक्त व कुलगुरू डॉ. मोहन गुप्त यांच्या जन्मदिनानिमित्त आयोजित ‘ज्येष्ठजन सन्मान एवं संवाद दिन’ कार्यक्रमाचा भाग होता. जीवन उद्घोष समिती, उज्जैनच्या वतीने आयोजित या कार्यक्रमात विविध क्षेत्रांतील मान्यवर उपस्थित होते.
कार्यक्रमात वर्ष २०२५-२६ साठीचा ‘श्रीमती वैजयंती गुप्ता ज्येष्ठजन सन्मान’ श्रीमती मंजू सिंह यांना, तर ‘डॉ. अशोक गुप्ता चिकित्सा सेवा सन्मान’ ज्येष्ठ चिकित्सक डॉ. विमल गर्ग यांना प्रदान करण्यात आला. विशेष म्हणजे ज्येष्ठ नागरिकांचा सन्मान त्यांच्या कुटुंबीयांच्या हस्ते करण्यात आला.
सनातन म्हणजे सर्वकालीन आणि सर्वव्यापी
विचारगोष्ठीची सुरुवात संस्कृत संस्थान, दिल्लीचे माजी कुलगुरू आणि ज्येष्ठ संस्कृत विद्वान डॉ. राधावल्लभ त्रिपाठी यांच्या विचारांनी झाली. त्यांनी सनातन धर्माला मानवजातीच्या अस्तित्वाचे रक्षण, प्रगती आणि आध्यात्मिक उन्नतीचा आधारस्तंभ असल्याचे सांगितले. यावेळी उज्जयिनी विद्वत परिषदेचे अध्यक्ष डॉ. मोहन गुप्त यांनी डॉ. त्रिपाठी यांना ‘महापंडित’ या बिरुदाने सन्मानित केले.
संस्कृतचे विद्वान व माजी कुलगुरू प्रो. बालकृष्ण शर्मा यांनी सनातन संकल्पनेचा विविध शास्त्रग्रंथांच्या संदर्भातून ऊहापोह केला. मनुस्मृती, वाल्मिकी रामायण, महाभारत आणि श्रीमद्भगवद्गीतेतील प्रसंगांचा दाखला देत त्यांनी सनातन धर्म हा केवळ धार्मिक विधी नसून आचार-विचार आणि कर्तव्यपालनाची जीवनपद्धती असल्याचे स्पष्ट केले.
सत्य बोलताना ते प्रिय पद्धतीने बोलावे, अप्रिय सत्य टाळावे आणि प्रिय वाटावे म्हणून असत्यही बोलू नये, ही शिकवण आचरणात आणण्याची गरज असल्याचे त्यांनी सांगितले. रामाचे पुत्रधर्म पालन, श्रीकृष्णाचे सनातन स्वरूप, राजाचे प्रजापालन आणि युधिष्ठिरांनी सांगितलेले अहिंसा, सत्य, अक्रोध व दान यांसारखे मूल्य हे सनातन विचारांचे उदाहरण असल्याचे त्यांनी नमूद केले.
आजच्या काळात मोबाईल आणि आभासी जगामुळे माणूस आपल्या संस्कारांपासून दूर जात असल्याची खंत व्यक्त करत त्यांनी दिखावा सोडून आचरणशुद्धी आणि सनातन तत्त्वांचा स्वीकार करण्याची गरज व्यक्त केली.
‘सनातन कोणत्याही सीमा मानत नाही’
डॉ. मोहन गुप्त यांनी सनातन धर्माला समाजाची आधारशिला संबोधत धर्माच्या नावाखाली सुरू असलेल्या दिखाव्यामुळे त्याचे नुकसान होत असल्याचे मत मांडले. सनातन धर्म एखाद्या देश, समाज, जात किंवा वर्गापुरता मर्यादित नसून संपूर्ण विश्वाच्या कल्याणाचा विचार करणारा आहे. सर्वांना जोडणारा आणि सर्वांच्या कल्याणाचा मार्ग दाखवणारा विचार म्हणजे सनातन, असे त्यांनी स्पष्ट केले.
डॉ. शैलेन्द्र पाराशर यांनी सनातन संस्कृतीत ‘मनुष्याला खऱ्या अर्थाने माणूस बनवणे’ याला सर्वोच्च महत्त्व असल्याचे सांगितले. स्वार्थासाठी सनातन धर्माची वेगवेगळी व्याख्या करण्याच्या प्रवृत्तीमुळे त्याच्या मूलभूत मूल्यांसमोर आव्हाने निर्माण होत असल्याचे त्यांनी नमूद केले.
निसर्गसेवाही सनातन संस्कृतीचा भाग
श्री शिव चौरसिया यांनी सनातन धर्माचा विस्तार केवळ मानवकल्याणापुरता नसून पशू-पक्षी, जीवसृष्टी आणि संपूर्ण निसर्गाच्या संरक्षणापर्यंत असल्याचे सांगितले. बालपणी नदीत दगड फेकू नका, निसर्गाला त्रास देऊ नका, अशी शिकवण आई-वडिलांकडून मिळत असे, असा अनुभव त्यांनी सांगितला.
नद्या, पर्वत, वृक्ष आणि वनस्पती यांच्याबद्दल आदर बाळगणे ही भारतीय संस्कृतीची परंपरा असल्याचे सांगत स्वार्थापलीकडे जाऊन सर्वांच्या कल्याणाचा विचार करणे हाच सनातन भाव असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले.
‘सनातन ही जीवन जगण्याची शाळा’
जीवन उद्घोष समितीचे अध्यक्ष श्री प्रकाश व्यास यांनी सनातन धर्माला ‘जीवन जगण्याची शाळा’ असे संबोधले. सनातन मूल्ये माणसाला जीवनाकडे योग्य दृष्टीने पाहण्याची आणि समाजाशी जबाबदारीने जोडले जाण्याची शिकवण देतात, असे त्यांनी सांगितले.
जीवन उद्घोष समितीची स्थापना २०१४ मध्ये झाली असून त्यानंतर समिती सातत्याने ज्येष्ठजन सेवा आणि गोसेवेच्या क्षेत्रात कार्यरत असल्याची माहिती त्यांनी दिली. ‘निवृत्तीपासून प्रवृत्तीकडे’ हे समितीचे ध्येयवाक्य असून सांसारिक निवृत्तीनंतर आध्यात्मिक प्रगतीकडे वाटचाल करण्याचा समितीचा प्रयत्न असल्याचे त्यांनी नमूद केले. डॉ. मोहन गुप्त यांनी आपला जन्मदिन ज्येष्ठजन सेवा आणि गोसेवेला समर्पित करणे ही अनुकरणीय बाब असल्याचेही त्यांनी सांगितले.
ज्येष्ठ नागरिकांचा कुटुंबीयांच्या हस्ते सन्मान
कार्यक्रमात आयुर्वेदाचार्य डॉ. एस. एन. पांडे, संस्कृत विद्वान प्रो. राधावल्लभ त्रिपाठी, कवी प्रो. विष्णुप्रसाद कचोले, जनसंपर्कतज्ज्ञ व लेखक डॉ. चंदर सोनाने आणि पर्यावरणसेवक श्री अनिल कुमार रावत यांचा त्यांच्या कुटुंबीय व मित्रपरिवाराच्या हस्ते शाल आणि श्रीफळ देऊन सन्मान करण्यात आला.
कार्यक्रमाची सुरुवात माँ सरस्वती, श्रीमती वैजयंती गुप्ता आणि श्री अशोक गुप्ता यांच्या प्रतिमांना पुष्पहार अर्पण करून व पूजनाने झाली. सूत्रसंचालन श्री पिलकेंद्र अरोरा यांनी केले. श्रीमती राधा मित्तल यांनी स्वागतगीत सादर केले, तर आभार श्री प्रकाश व्यास यांनी मानले.
यावेळी डॉ. आर. ए. मुदगल, श्री एस. के. दुबे, श्रीमती संगीता गुप्ता, श्रीमती छाया गुप्ता, श्री उपेंद्र गुप्ता, श्री पंकज मित्तल यांच्यासह विविध क्षेत्रांतील मान्यवर उपस्थित होते.