मानद डॉक्टरेट : कर्तृत्वाला विद्यापीठाची सन्मानाची मोहोर

शिक्षणाच्या चौकटीपलीकडील योगदानाची विद्यापीठांकडून दखल; विज्ञानापासून कला, उद्योग आणि समाजसेवेपर्यंत अनेक क्षेत्रांतील दिग्गजांचा गौरव

नवी दिल्ली। डॉक्टरेट ही पदवी म्हटली की डोळ्यासमोर येते ती अनेक वर्षांची उच्च शिक्षणाची वाटचाल, संशोधन आणि शैक्षणिक परिश्रम. मात्र मानद डॉक्टरेट ही त्यापेक्षा वेगळी संकल्पना आहे. एखाद्या व्यक्तीने आपल्या क्षेत्रात केलेले उल्लेखनीय कार्य, समाजावर निर्माण केलेला प्रभाव आणि दीर्घकाळातील योगदान लक्षात घेऊन विद्यापीठ किंवा उच्च शिक्षण संस्था अशा व्यक्तीचा सन्मान मानद डॉक्टरेटने करते.

विज्ञान, साहित्य, संगीत, चित्रपट, उद्योग, तंत्रज्ञान, सार्वजनिक जीवन आणि समाजसेवा अशा विविध क्षेत्रांतील भारतीय व्यक्तिमत्त्वांना देश-विदेशातील संस्थांकडून हा सन्मान मिळाला आहे. त्यामुळे मानद डॉक्टरेट ही केवळ नावापुढे जोडली जाणारी पदवी नसून संबंधित व्यक्तीच्या कर्तृत्वाची संस्थात्मक दखल मानली जाते.

डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम यांचे बहुआयामी कर्तृत्व

भारताचे माजी राष्ट्रपती आणि प्रसिद्ध शास्त्रज्ञ डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम यांना विविध विद्यापीठांकडून मोठ्या संख्येने मानद डॉक्टरेट प्रदान करण्यात आल्या. उपलब्ध सार्वजनिक नोंदींमध्ये त्यांच्या मानद पदव्यांची संख्या वेगवेगळी आढळते.

वैज्ञानिक संशोधन, शिक्षण, युवकांशी संवाद आणि राष्ट्रनिर्मितीच्या विचारांमुळे कलाम यांचे व्यक्तिमत्त्व विद्यापीठांसाठी विशेष आदराचे राहिले. त्यांच्या सन्मानातून विज्ञान आणि समाजाभिमुख नेतृत्व यांचा संगम अधोरेखित झाला.

अमिताभ बच्चन यांचा सिनेमा क्षेत्रातील प्रभाव

भारतीय चित्रपटसृष्टीतील अमिताभ बच्चन यांनाही विविध विद्यापीठांकडून मानद डॉक्टरेट प्रदान करण्यात आल्या आहेत.

झाशी विद्यापीठ, दिल्ली विद्यापीठ, De Montfort University, Leeds Metropolitan University आणि Queensland University of Technology यांसारख्या संस्थांशी संबंधित सन्मान त्यांच्या प्रदीर्घ कलात्मक कारकिर्दीची आणि भारतीय लोकप्रिय संस्कृतीवरील प्रभावाची दखल घेणारे ठरले.

शाहरुख खान : मनोरंजनातून जागतिक सांस्कृतिक प्रभाव

शाहरुख खान यांनाही भारतासह परदेशातील विविध विद्यापीठांकडून मानद डॉक्टरेट मिळाल्या आहेत.

University of Bedfordshire, University of Edinburgh, Maulana Azad National Urdu University, University of Law आणि La Trobe University यांसारख्या संस्थांकडून मिळालेले सन्मान त्यांच्या मनोरंजन क्षेत्रातील योगदानासोबतच सार्वजनिक आणि सांस्कृतिक प्रभावाचीही दखल घेतात.

संगीत क्षेत्रातील दिग्गजांचाही विद्यापीठांकडून गौरव

भारतीय संगीतविश्वातील अनेक दिग्गजांना मानद डॉक्टरेटने सन्मानित करण्यात आले आहे.

आशा भोसले यांना University of Salford कडून 2019 मध्ये Honorary Doctor of Arts प्रदान करण्यात आली. लता मंगेशकर यांना भारतासह परदेशातील विविध विद्यापीठांकडून मानद डॉक्टरेट मिळाल्याच्या नोंदी आहेत.

ए.आर. रहमान यांनाही Middlesex University, Aligarh Muslim University, Anna University, Miami University आणि Berklee College of Music यांसह विविध संस्थांकडून सन्मान प्राप्त झाले आहेत.

शंकर महादेवन यांना Birmingham City University आणि Royal Birmingham Conservatoire यांच्याकडून 2023 मध्ये मानद डॉक्टरेट प्रदान करण्यात आली.

या सन्मानांमधून संगीत ही केवळ मनोरंजनाची कला नसून संस्कृती आणि सामाजिक संवादाचे प्रभावी माध्यम असल्याचे अधोरेखित होते.

जावेद अख्तर, शबाना आजमी आणि शर्मिला टागोर यांचाही गौरव

साहित्य, गीतलेखन आणि पटकथा क्षेत्रातील ज्येष्ठ व्यक्तिमत्त्व जावेद अख्तर यांना SOAS University of London ने 2023 मध्ये मानद Doctor of Literature प्रदान केली.

अभिनेत्री शबाना आजमी यांनाही Jadavpur University, Leeds Metropolitan University, Jamia Millia Islamia, Simon Fraser University आणि TERI University यांसह विविध संस्थांकडून मानद डॉक्टरेट मिळाल्याच्या नोंदी आहेत.

शर्मिला टागोर यांना University of Edinburgh ने 2012 मध्ये Honorary Doctorate of Arts प्रदान केली. अभिनेत्री विद्या बालन यांना Rai University, Ahmedabad ने 2015 मध्ये Doctor of Arts Honoris Causa या मानद उपाधीने गौरवले.

मनोरंजन क्षेत्रातील नव्या पिढीतील चेहरेही सन्मानित

मानद डॉक्टरेटचा सन्मान केवळ जुन्या पिढीतील दिग्गजांपुरता मर्यादित राहिलेला नाही. अभिनेत्री शिल्पा शेट्टी यांना University of Leeds कडून मानद डॉक्टरेट मिळाल्याचा उल्लेख उपलब्ध नोंदींमध्ये आढळतो.

अभिनेत्री प्रीती झिंटा यांना University of East London ने 2010 मध्ये Honorary Doctorate प्रदान केली होती.

यातून लोकप्रिय संस्कृती आणि मनोरंजन क्षेत्रातील दीर्घकालीन सार्वजनिक प्रभावालाही उच्च शिक्षण संस्थांकडून मान्यता मिळू शकते, हे स्पष्ट होते.

रतन टाटा : उद्योगविश्वापासून समाजकारणापर्यंतचा प्रवास

भारतीय उद्योगविश्वातील ज्येष्ठ व्यक्तिमत्त्व रतन टाटा यांना देश-विदेशातील अनेक नामांकित संस्थांकडून मानद डॉक्टरेट मिळाल्या.

University of Warwick, IIT Madras, University of Cambridge, IIT Bombay, IIT Kharagpur, Swansea University आणि Singapore Management University यांसारख्या संस्थांशी संबंधित सन्मानांचा त्यांच्या सार्वजनिक कारकिर्दीत उल्लेख केला जातो.

उद्योग, नवोन्मेष, शिक्षण आणि परोपकार या विविध क्षेत्रांतील त्यांच्या कार्यामुळे त्यांचे योगदान व्यावसायिक क्षेत्रापुरते मर्यादित राहिले नाही.

डॉ. मनमोहन सिंह यांच्या अकादमिक आणि सार्वजनिक योगदानाची दखल

भारताचे माजी पंतप्रधान आणि अर्थशास्त्रज्ञ डॉ. मनमोहन सिंह यांनाही विविध विद्यापीठांकडून मानद डॉक्टरेट प्रदान करण्यात आल्या.

Panjab University, University of Alberta, Oxford, Cambridge, University of Jammu, Madras University, Banaras Hindu University आणि King Saud University यांसारख्या संस्थांशी संबंधित मानद सन्मान त्यांच्या शैक्षणिक, आर्थिक आणि सार्वजनिक क्षेत्रातील दीर्घकालीन योगदानाशी जोडले जातात.

तंत्रज्ञान आणि संस्थानिर्मिती क्षेत्रातील योगदान

भारतातील तंत्रज्ञान आणि डिजिटल क्षेत्राशी संबंधित नंदन नीलेकणी यांना TERI University/TERI School of Advanced Studies कडून 2006 मध्ये मानद डॉक्टरेट मिळाल्याची नोंद आहे.

तंत्रज्ञान आणि दूरसंचार क्षेत्रातील सॅम पित्रोदा यांनाही IIT Kharagpur, RGPV Bhopal, Shivaji University, University of Mysore आणि VTU Belgaum यांसह विविध संस्थांकडून मानद डॉक्टरेट प्राप्त झाल्या आहेत.

अर्थशास्त्रज्ञ सी. रंगराजन यांना IIM Ahmedabad ने 1997 मध्ये Honorary Doctorate प्रदान केली होती.

सार्वजनिक जीवनातील व्यक्तींनाही मानद सन्मान

मानद डॉक्टरेटचा विस्तार सार्वजनिक जीवनापर्यंतही झालेला दिसतो. हरियाणाचे माजी मुख्यमंत्री भूपिंदर सिंह हुड्डा यांना Maharshi Dayanand University, CCS Haryana Agricultural University, Kurukshetra University आणि Chaudhary Devi Lal University यांसारख्या संस्थांकडून मानद डॉक्टरेट मिळाल्याच्या नोंदी आहेत.

तसेच आचार्य डॉ. अच्युत सामंत यांच्या कार्याचीही विविध विद्यापीठे आणि संस्थांनी मानद डॉक्टरेटद्वारे दखल घेतल्याचे उपलब्ध स्रोतांमध्ये नमूद आहे. मात्र त्यांच्या एकूण मानद पदव्यांची निश्चित संख्या विविध नोंदींमध्ये वेगवेगळी आढळू शकते.

मानद डॉक्टरेटचा खरा अर्थ काय?

मानद डॉक्टरेट म्हणजे संबंधित व्यक्तीने त्या विद्यापीठात नियमित अभ्यासक्रम पूर्ण करून मिळवलेली शैक्षणिक डॉक्टरेट नव्हे. ही एखाद्या क्षेत्रातील असामान्य किंवा दीर्घकालीन योगदानाबद्दल दिली जाणारी सन्माननीय उपाधी आहे.

वैज्ञानिकासाठी ती संशोधन आणि ज्ञाननिर्मितीची दखल असू शकते. कलाकारासाठी सर्जनशीलतेचा गौरव, उद्योगपतीसाठी संस्थानिर्मिती आणि नवोन्मेषाची ओळख, तर समाजसेवकासाठी सामाजिक योगदानाची मान्यता असू शकते.

पदव्यांची संख्या नव्हे, कर्तृत्वाचा विस्तार महत्त्वाचा

एखाद्या व्यक्तीला किती मानद डॉक्टरेट मिळाल्या, हा आकडा नक्कीच चर्चेचा विषय ठरू शकतो. मात्र वेगवेगळ्या विद्यापीठांच्या धोरणांनुसार मानद पदव्यांचे स्वरूप बदलते आणि सार्वजनिक नोंदीही प्रत्येक व्यक्तीसाठी समान प्रमाणात उपलब्ध नसतात.

त्यामुळे केवळ संख्येच्या आधारावर व्यक्तिमत्त्वांची तुलना करण्याऐवजी त्या सन्मानामागील योगदान आणि त्याचा समाजावर झालेला परिणाम समजून घेणे अधिक महत्त्वाचे ठरते.

डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम यांचे विज्ञान व राष्ट्रनिर्मिती, लता मंगेशकर आणि आशा भोसले यांचे संगीतविश्वातील योगदान, अमिताभ बच्चन आणि शाहरुख खान यांचा सांस्कृतिक प्रभाव, रतन टाटा यांचे उद्योग व परोपकारातील कार्य आणि डॉ. मनमोहन सिंह यांचे अर्थशास्त्र व सार्वजनिक जीवनातील योगदान—प्रत्येकाची वाटचाल वेगळी आहे.

म्हणूनच मानद डॉक्टरेट ही केवळ नावापुढील ‘डॉक्टर’ या संबोधनाची भर नाही. ती एखाद्या व्यक्तीच्या ज्ञानाला, कलेला, संशोधनाला, नेतृत्वाला, सामाजिक कार्याला किंवा समाजावर उमटवलेल्या दीर्घकालीन ठशाला विद्यापीठाने दिलेली औपचारिक आदराची मोहोर आहे.

ज्ञानाची निर्मिती केवळ वर्गखोल्या आणि प्रयोगशाळांमध्ये होत नाही. अनुभव, संशोधन, कला, सेवा, उद्योजकता आणि सामाजिक बांधिलकीतूनही समाजाचे ज्ञानविश्व समृद्ध होते. मानद डॉक्टरेटचा सन्मान याच व्यापक योगदानाची विद्यापीठीय पातळीवर घेतलेली दखल आहे.

(SDNA)