मतदार यादीतील नाव कट होण्याची भीती : नियम, प्रक्रिया आणि मतदारांनी काय काळजी घ्यावी?

‘व्होट चोरी’च्या आरोपांदरम्यान मतदारांमध्ये संभ्रम; एकदा नाव नोंदवल्यानंतर ते पुन्हा हटवता येते का?

नवी दिल्ली | SDNA

मतदार यादीतील नाव, मतदार ओळखपत्र आणि मतदानाचा अधिकार याबाबत सध्या देशभरात चर्चा सुरू आहे. एका बाजूला विरोधकांकडून मतदार यादीतील कथित अनियमितता आणि ‘व्होट चोरी’चे आरोप केले जात आहेत, तर दुसऱ्या बाजूला अनेक मतदारांच्या मनात एक वेगळीच चिंता निर्माण झाली आहे—एकदा मतदार यादीत नाव नोंदले गेले असेल, तर ते नंतर काढले जाऊ शकते का?

या प्रश्नाचे उत्तर होय, काही विशिष्ट परिस्थितीत नाव मतदार यादीतून वगळले जाऊ शकते. मात्र त्यासाठी निर्धारित कायदेशीर प्रक्रिया आणि वैध कारण आवश्यक असते.

कोणत्या कारणांमुळे मतदाराचे नाव वगळले जाऊ शकते?

निवडणूक आयोगाच्या Form-7 नुसार मतदार यादीतील एखाद्या व्यक्तीचे नाव वगळण्यासाठी काही प्रमुख कारणे असू शकतात. त्यामध्ये संबंधित मतदाराचा मृत्यू झालेला असणे, कायमस्वरूपी दुसऱ्या ठिकाणी स्थलांतरित होणे, एकापेक्षा अधिक ठिकाणी नाव नोंदलेले असणे, वय किंवा नागरिकत्वाशी संबंधित अपात्रता तसेच चुकीची किंवा बनावट नोंद यांचा समावेश होतो.

मात्र याचा अर्थ असा नाही की कोणाच्याही तक्रारीवरून एखाद्या मतदाराचे नाव मनमानी पद्धतीने काढले जाऊ शकते.

दुसरा मतदार तुमच्या नावावर आक्षेप घेऊ शकतो का?

होय. निर्धारित प्रक्रियेनुसार नोंदणीकृत मतदार दुसऱ्या व्यक्तीच्या नावाबाबत आक्षेप नोंदवू शकतो किंवा नाव वगळण्याची मागणी करू शकतो.

परंतु येथे महत्त्वाचा फरक आहे—

आक्षेप दाखल करणे आणि नाव प्रत्यक्षात मतदार यादीतून वगळले जाणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.

Form-7 मध्ये नाव वगळण्याचे कारण नमूद करावे लागते. संबंधित आक्षेप किंवा दाव्याच्या समर्थनार्थ आवश्यक तथ्ये देण्याची जबाबदारीही अर्जदारावर असते.

तक्रार झाली म्हणजे नाव लगेच कापले जाते का?

असे सरसकट म्हणता येणार नाही.

मतदार यादीच्या पुनरावलोकनासाठी निवडणूक आयोगाने निश्चित केलेली प्रक्रिया आहे. एखाद्या नावाबाबत आक्षेप किंवा वगळण्याची कार्यवाही सुरू झाल्यास संबंधित प्राधिकरणाकडून नियमानुसार प्रक्रिया केली जाते.

प्रकरण स्पष्ट नसल्यास संबंधित मतदाराला आपली बाजू मांडण्याची किंवा सुनावणीची संधी मिळू शकते. त्यामुळे आपल्या नावाबाबत कोणतीही नोटीस, सूचना किंवा आक्षेपाची माहिती मिळाल्यास ती दुर्लक्षित करू नये.

SIR मुळे सर्वांची नावे कापली जाणार का?

मतदार यादीच्या Special Intensive Revision (SIR) मुळेही सध्या मोठ्या प्रमाणावर चर्चा सुरू आहे.

मात्र SIR म्हणजे विद्यमान मतदारांची नावे सरसकट काढून टाकणे असा अर्थ होत नाही. मतदार यादी अधिक अचूक आणि अद्ययावत करण्यासाठी पुनरावलोकनाची प्रक्रिया राबवली जाते.

त्यामुळे अफवा किंवा सोशल मीडिया संदेशांवर विश्वास ठेवण्यापेक्षा आपले नाव अधिकृत मतदार यादीत आहे की नाही, हे स्वतः तपासणे अधिक महत्त्वाचे आहे.

Voter ID आहे, तरी मतदान का थांबू शकते?

हा मुद्दा प्रत्येक मतदाराने लक्षात ठेवण्यासारखा आहे.

केवळ Voter ID किंवा EPIC कार्ड जवळ असणे पुरेसे नाही. मतदानासाठी संबंधित मतदाराचे नाव त्या वेळच्या अधिकृत Electoral Roll मध्ये असणे आवश्यक आहे.

त्यामुळे जुने मतदार ओळखपत्र असल्याने नाव मतदार यादीत निश्चितच असेल, असा समज ठेवणे योग्य नाही.

सर्वात महत्त्वाचा प्रश्न:

“माझे नाव सध्याच्या मतदार यादीत आहे का?”

नाव यादीत दिसत नसेल तर काय करावे?

नाव गायब असल्याचे आढळल्यास घाबरून जाण्याची गरज नाही. त्याऐवजी क्रमाने पुढील उपाय करता येतात.

1. सर्वप्रथम ऑनलाइन नाव तपासा

निवडणूक आयोगाच्या अधिकृत Electoral Search सुविधेत नाव, EPIC क्रमांक आणि मतदान केंद्राशी संबंधित माहिती तपासता येते.

2. 1950 हेल्पलाइनवर संपर्क करा

Voter Helpline 1950 वर संपर्क करून मतदार यादीतील नावासंबंधी माहिती आणि आवश्यक मार्गदर्शन मिळवता येते.

3. BLO किंवा ERO कडे चौकशी करा

आपल्या भागातील BLO (Booth Level Officer) किंवा ERO (Electoral Registration Officer) यांच्याशी संपर्क करून नाव कोणत्या कारणामुळे उपलब्ध नाही, याची माहिती घ्या.

4. पात्र असल्यास Form-6 चा पर्याय

जर नाव प्रत्यक्षात मतदार यादीतून वगळले गेले असेल आणि संबंधित व्यक्ती मतदानासाठी पात्र असेल, तर परिस्थितीनुसार Form-6 द्वारे नाव पुन्हा समाविष्ट करण्यासाठी अर्ज करता येतो.

5. चुकीच्या वगळण्याविरोधात अपील

नाव चुकीच्या पद्धतीने वगळले गेले असल्याचे वाटत असल्यास निर्धारित प्रक्रियेनुसार अपील करण्याची तरतूदही आहे. त्यामुळे मतदाराने आपला अधिकार सोडून न देता संबंधित निवडणूक अधिकाऱ्यांकडे दाद मागणे आवश्यक आहे.

कोणत्या मतदारांनी विशेष काळजी घ्यावी?

मतदार यादीत आपले नाव आहे की नाही, याची खात्री करण्यासाठी केवळ निवडणुकीच्या काही दिवस आधी तपासणी करण्याऐवजी नियमितपणे माहिती पडताळणे फायदेशीर ठरते.

विशेषतः—

• स्वतःचे नाव मतदार यादीत तपासा.
• कुटुंबातील पात्र मतदारांची नावे तपासा.
• नाव, पत्ता, वय किंवा इतर तपशीलात चूक असल्यास दुरुस्तीसाठी अर्ज करा.
• EPIC/Voter ID क्रमांक सुरक्षित ठेवा.
• नाव दिसत नसल्यास तातडीने BLO/ERO कडे चौकशी करा.
• सोशल मीडिया पोस्ट किंवा अपुष्ट संदेशांपेक्षा निवडणूक आयोगाच्या अधिकृत माहितीलाच प्राधान्य द्या.

खोटी तक्रार दाखल केली तर काय?

कुणीही आपल्या मनाप्रमाणे दुसऱ्या व्यक्तीचे नाव मतदार यादीतून काढू शकत नाही.

Form-7 मध्ये चुकीची माहिती किंवा खोटी घोषणा करणे गंभीर बाब आहे. निवडणूक आयोगाच्या नमुन्यात अशा चुकीच्या घोषणेसंदर्भात Representation of the People Act, 1950 मधील Section 31 अंतर्गत शिक्षेची तरतूद असल्याचे नमूद केले आहे.

म्हणूनच मतदार यादीतील नाव वगळण्याची प्रक्रिया केवळ तक्रारीवर नव्हे, तर नियम, पडताळणी आणि निर्धारित कार्यपद्धतीवर आधारित असणे आवश्यक आहे.

‘व्होट चोरी’च्या राजकीय आरोपांमध्ये मतदारांनी काय करावे?

मतदार यादीबाबत राजकीय पक्षांकडून होणारे आरोप हा स्वतंत्र राजकीय विषय आहे. कोणत्याही आरोपाला अंतिम सत्य मानण्यापूर्वी अधिकृत कागदपत्रे आणि निवडणूक नोंदी तपासणे आवश्यक आहे.

मात्र राजकीय आरोप-प्रत्यारोपांपासून वेगळे पाहिले तरी प्रत्येक मतदारासाठी एक गोष्ट अत्यंत महत्त्वाची आहे—

मतदानाचा अधिकार वापरण्यासाठी तुमचे नाव अधिकृत Electoral Roll मध्ये असणे आवश्यक आहे.

त्यामुळे भीती बाळगण्यापेक्षा जागरूक राहणे अधिक महत्त्वाचे आहे.

नाव आहे का? तपासा.

नाव नाही? कारण जाणून घ्या.

चुकीने वगळले गेले आहे? पुनर्नोंदणीची प्रक्रिया सुरू करा.

अन्याय झाल्याचा संशय आहे? BLO, ERO आणि उपलब्ध अपील यंत्रणेचा वापर करा.

मतदारांसाठी एकच संदेश : ‘तपासा आणि मग निश्चिंत व्हा’

मतदार यादी ही लोकशाही प्रक्रियेचा अत्यंत महत्त्वाचा भाग आहे. पात्र मतदाराचे नाव योग्यरित्या नोंदलेले असणे जितके आवश्यक आहे, तितकेच अपात्र किंवा चुकीच्या नोंदी दूर करणेही आवश्यक आहे.

म्हणूनच सध्याच्या चर्चेच्या पार्श्वभूमीवर मतदारांनी अफवा ऐकून घाबरू नये आणि दुसरीकडे निष्काळजीही राहू नये.

Voter ID तुमच्याकडे आहे, एवढ्यावर थांबू नका.

तुमचे नाव सध्याच्या Electoral Roll मध्ये आहे का, हे स्वतः तपासा.

अधिकृत मतदार यादी, Voter Helpline 1950, BLO आणि ERO यांसारख्या अधिकृत माध्यमांचा वापर करून आपल्या मतदानाच्या अधिकाराबाबत खात्री करून घेणे हीच सर्वात सुरक्षित पद्धत आहे.

अफवांवर नाही, अधिकृत मतदार यादीवर विश्वास ठेवा.

(SDNA)