नवी दिल्ली। आतापर्यंत रेल्वे वीज वापरते, असे आपण पाहिले आहे; मात्र भविष्यात या समीकरणात मोठा बदल होण्याची शक्यता आहे. रेल्वे रुळांवरून ट्रेन धावताना निर्माण होणाऱ्या वजन, कंपन आणि हालचालींच्या ऊर्जेचे विद्युत ऊर्जेत रूपांतर करणारे तंत्रज्ञान वैज्ञानिकांनी विकसित केले आहे. विशेष म्हणजे, या माध्यमातून निर्माण होणाऱ्या विजेचा वापर रेल्वे रुळांची देखरेख करणारे छोटे सेन्सर आणि कमी वीज वापरणारी इलेक्ट्रॉनिक उपकरणे चालविण्यासाठी करता येऊ शकतो.
ट्रेनच्या धक्क्यांमधील ऊर्जा आता वाया जाणार नाही!
एखादी वजनदार ट्रेन रुळांवरून जात असताना रुळांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर कंपन तसेच वर-खाली होणारी हालचाल निर्माण होते. आतापर्यंत या ऊर्जेचा बहुतांश भाग वापरात येत नव्हता. नव्या तंत्रज्ञानामध्ये याच कंपनांना पकडून त्यांचे विद्युत ऊर्जेत रूपांतर केले जाते.
म्हणजेच, प्रत्येक वेळी ट्रेन रुळांवरून धावेल, तेव्हा त्या कंपनांमधून ऊर्जा मिळविण्याची संधी निर्माण होईल.
कंपनातून घूर्णन आणि घूर्णनातून वीज
या तंत्रज्ञानामध्ये रुळांची वर-खाली होणारी हालचाल विशेष यंत्रणेद्वारे घूर्णन गतीमध्ये रूपांतरित केली जाते. त्यानंतर ही घूर्णन गती जनरेटरला चालवते आणि त्यातून वीज निर्माण होते.
या संपूर्ण यंत्रणेमध्ये प्रामुख्याने कंपन रूपांतरण मॉड्यूल, जनरेटर मॉड्यूल आणि ऊर्जा साठवण मॉड्यूल यांचा समावेश आहे. तयार झालेल्या विजेचे रेक्टिफिकेशन आणि फिल्टरिंग केल्यानंतर ती सुपरकॅपेसिटरमध्ये साठवता येते.
7.44 वॉटपर्यंत वीज निर्मिती; कार्यक्षमता 73.38 टक्के
संशोधनादरम्यान या तंत्रज्ञानाची चाचणी घेण्यात आली. चाचणीमध्ये या प्रणालीने 73.38 टक्के कार्यक्षमता दर्शवली, तर कमाल 7.44 वॉटचा पीक पॉवर आउटपुट नोंदविण्यात आला.
ही वीज संपूर्ण ट्रेन किंवा रेल्वे स्थानक चालविण्यासाठी पुरेशी नाही. मात्र, कमी वीज वापरणारे सेन्सर, मॉनिटरिंग उपकरणे आणि इतर लहान इलेक्ट्रॉनिक यंत्रणांसाठी ती उपयुक्त ठरू शकते.
रेल्वे रुळांच्या सुरक्षेवर 24 तास लक्ष ठेवण्याची शक्यता
रेल्वे रुळांच्या स्थितीवर लक्ष ठेवण्यासाठी विविध प्रकारचे सेन्सर वापरले जातात. या सेन्सरना सातत्याने वीजपुरवठ्याची आवश्यकता असते. अशा परिस्थितीत ट्रेनच्या हालचालीतूनच वीज निर्माण झाल्यास बॅटरी वारंवार बदलण्याची किंवा मोठ्या प्रमाणावर वायरिंग करण्याची गरज कमी होऊ शकते.
ट्रेनच्या प्रत्येक फेरीदरम्यान निर्माण होणाऱ्या ऊर्जेचा वापर सेन्सरना वीज देण्यासाठी केला जाऊ शकतो. हे सेन्सर रुळांची स्थिती आणि त्यामधील संभाव्य बदलांची माहिती सतत संकलित करून मॉनिटरिंग केंद्रापर्यंत पाठवू शकतात. त्यामुळे रुळांच्या स्थितीवर अधिक सातत्याने लक्ष ठेवण्यास मदत होऊ शकते.
ना सूर्यप्रकाशाची गरज, ना वाऱ्याची; ट्रेनच बनेल ऊर्जेचा स्रोत!
सौरऊर्जेसाठी सूर्यप्रकाश, तर पवनऊर्जेसाठी वाऱ्याची आवश्यकता असते. मात्र, या तंत्रज्ञानामध्ये ऊर्जेचा स्रोत म्हणजे स्वतः धावणारी ट्रेन आणि तिच्यामुळे निर्माण होणारे कंपन आहेत.
तथापि, या तंत्रज्ञानाचा उपयोग ट्रेन चालविण्यासाठी मुख्य वीज स्रोत म्हणून करण्याचा उद्देश नाही. त्याऐवजी रेल्वेचे सेन्सर, ट्रॅक मॉनिटरिंग यंत्रणा आणि कमी वीज वापरणारी इलेक्ट्रॉनिक उपकरणे यांना ऊर्जा पुरविण्यासाठी त्याचा संभाव्य उपयोग केला जाऊ शकतो.
या तंत्रज्ञानाची मोठ्या प्रमाणावर यशस्वी अंमलबजावणी झाल्यास रेल्वे रुळांच्या देखरेख व्यवस्थेमध्ये बाह्य वीजपुरवठा आणि बॅटरीवरील अवलंबित्व कमी करण्याच्या दिशेने हे महत्त्वाचे पाऊल ठरू शकते.