प्रतिभा सर्वांकडे असते; मात्र प्रत्येकाला वर्षानुवर्षे तयारी करण्याची संधी मिळतेच असे नाही! स्पर्धा परीक्षांमधील यशासोबतच सामाजिक आणि आर्थिक विषमतेवर डॉ. सत्यवान सौरभ यांचा विचारप्रवर्तक लेख
(SDNA) विशेष लेख : भारतीय प्रशासकीय सेवांमधील IAS आणि हरियाणा नागरी सेवा (HCS) या परीक्षांमध्ये यश मिळवणे हे लाखो तरुणांचे स्वप्न असते. कठोर परिश्रम, सातत्य, अभ्यासातील शिस्त आणि बौद्धिक क्षमता यांच्या जोरावर या परीक्षा उत्तीर्ण करणाऱ्या उमेदवारांचे सर्वत्र कौतुक होते. मात्र, या यशोगाथांमागे आणखी एक महत्त्वाचा प्रश्न दडलेला आहे—स्पर्धा परीक्षांमध्ये यश केवळ गुणवत्तेच्या बळावर मिळते की आर्थिक परिस्थिती आणि उपलब्ध संसाधनेही त्यात निर्णायक ठरतात?
हा प्रश्न कोणत्याही यशस्वी उमेदवाराच्या कर्तृत्वाला कमी लेखण्यासाठी नसून, समाजातील प्रत्येक गुणवंत तरुणाला समान संधी मिळते का, याचा विचार करण्यासाठी महत्त्वाचा आहे.
मेहनत समान, पण संधींचे वास्तव वेगळे!
एखादा उमेदवार अनेक वर्षे तयारी करून, वारंवार अपयशाला सामोरे जाऊन अखेर प्रशासकीय सेवेत स्थान मिळवतो, तेव्हा त्याची जिद्द आणि चिकाटी नक्कीच कौतुकास्पद असते. मात्र, प्रत्येक तरुणाला इतकी वर्षे तयारी सुरू ठेवता येते का, हा प्रश्नही तितकाच महत्त्वाचा आहे.
ज्या कुटुंबाची आर्थिक परिस्थिती मजबूत आहे, तेथील विद्यार्थ्याला शिक्षणाचा खर्च, पुस्तके, खासगी शिकवणी, निवास आणि परीक्षेसाठी प्रवास यांची चिंता तुलनेने कमी असू शकते. त्याला अपयशानंतर पुन्हा प्रयत्न करण्यासाठी कुटुंबाचा आर्थिक आधार मिळू शकतो.
याउलट, शेतकरी, मजूर किंवा अल्प उत्पन्न असलेल्या कुटुंबातील तरुणाला अभ्यासासोबत घरखर्चाची जबाबदारीही सांभाळावी लागते. काहींना आर्थिक गरजेमुळे नोकरी स्वीकारावी लागते, तर काहींना कुटुंबाला मदत करण्यासाठी स्पर्धा परीक्षेची तयारी अर्धवट सोडावी लागते.
अशा परिस्थितीत दोन्ही उमेदवारांची बुद्धिमत्ता आणि मेहनत समान असली, तरी त्यांना मिळणाऱ्या संधी समान असतीलच असे नाही.
केवळ अभ्यास नव्हे, योग्य मार्गदर्शनही महत्त्वाचे
IAS आणि HCS सारख्या परीक्षांसाठी अभ्यासक्रमाचे ज्ञान पुरेसे नसते. चालू घडामोडींचा अभ्यास, उत्तरलेखनाचा सराव, मुलाखतीची तयारी, पर्यायी विषयाचे आकलन आणि स्वतःच्या चुका सुधारण्याची क्षमता आवश्यक असते.
मोठ्या शहरांमध्ये राहणाऱ्या विद्यार्थ्यांना अनुभवी शिक्षक, अभ्यासिका, ग्रंथालये, मार्गदर्शन वर्ग आणि स्पर्धा परीक्षेचे वातावरण सहज उपलब्ध होऊ शकते. दुसरीकडे, ग्रामीण भागातील अनेक विद्यार्थ्यांना मर्यादित साधनांमध्ये अभ्यास करावा लागतो.
इंटरनेटमुळे अभ्यास साहित्य मिळवणे सोपे झाले असले, तरी शांत अभ्यासाची जागा, योग्य मार्गदर्शन, वेळेची उपलब्धता आणि आर्थिक स्थैर्य यांचे महत्त्व कमी झालेले नाही. त्यामुळे केवळ पुस्तके किंवा ऑनलाइन अभ्यास साहित्य उपलब्ध करून देणे पुरेसे ठरत नाही; विद्यार्थ्यांना त्याचा प्रभावी वापर करता येईल, अशी व्यवस्थाही आवश्यक आहे.
श्रीमंत कुटुंबातील प्रत्येक उमेदवाराला सहज यश मिळते का?
या चर्चेतील एक महत्त्वाची बाजू लक्षात घेणे आवश्यक आहे. आर्थिकदृष्ट्या संपन्न कुटुंबातील प्रत्येक विद्यार्थी यशस्वी होतो, असे नाही. त्याचप्रमाणे गरीब कुटुंबातील विद्यार्थ्यांना यश मिळू शकत नाही, असेही नाही. अनेक तरुण प्रतिकूल परिस्थितीवर मात करून प्रशासकीय सेवांमध्ये पोहोचतात.
तसेच, उमेदवाराचे पालक उच्च पदावर कार्यरत असणे किंवा कुटुंबाची राजकीय पार्श्वभूमी असणे, एवढ्यावरून त्याला अनुचित लाभ मिळाल्याचे सिद्ध होत नाही. अशा पार्श्वभूमीमुळे काहींना प्रशासकीय व्यवस्थेची माहिती किंवा शैक्षणिक मार्गदर्शन मिळू शकते; मात्र वैयक्तिक गुणवत्तेचे मूल्यमापन पुराव्यांच्या आधारेच झाले पाहिजे.
त्यामुळे चर्चेचा केंद्रबिंदू कोणत्या कुटुंबातील विद्यार्थी यशस्वी होतात, हा नसून विविध आर्थिक आणि सामाजिक स्तरांतील विद्यार्थ्यांना तयारीसाठी किती समान संधी मिळतात, हा असायला हवा.
यशामागील सामाजिक वास्तव समजून घेण्यासाठी आकडेवारी आवश्यक
IAS आणि HCS मध्ये निवड झालेल्या उमेदवारांची सामाजिक व आर्थिक पार्श्वभूमी समजून घेण्यासाठी शास्त्रीय अभ्यासाची गरज आहे. त्यांच्या कुटुंबाचे उत्पन्न, पालकांचा व्यवसाय, ग्रामीण किंवा शहरी पार्श्वभूमी, शिक्षणावरील खर्च, तयारीसाठी लागलेला कालावधी आणि उपलब्ध मार्गदर्शन यांचा अभ्यास केल्यास अधिक स्पष्ट चित्र समोर येऊ शकते.
विश्वसनीय आकडेवारीशिवाय ९९.९९ टक्के यशस्वी उमेदवार श्रीमंत कुटुंबांतून येतात, असा दावा करणे योग्य ठरणार नाही. मात्र, आर्थिक विषमतेमुळे अनेक गुणवंत विद्यार्थ्यांना येणाऱ्या अडचणींचा अभ्यास करणे आणि त्यावर उपाय शोधणे गरजेचे आहे.
ग्रामीण आणि गरजू विद्यार्थ्यांसाठी काय करायला हवे?
स्पर्धा परीक्षांची तयारी अधिक सर्वसमावेशक करण्यासाठी सरकार आणि संबंधित संस्थांनी काही ठोस उपायांवर भर देणे आवश्यक आहे.
- आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल विद्यार्थ्यांसाठी गुणवत्तापूर्ण मोफत मार्गदर्शन वर्ग सुरू करणे.
- जिल्हा आणि तालुका स्तरावर आधुनिक ग्रंथालये व डिजिटल अभ्यास केंद्रे उपलब्ध करून देणे.
- उत्तरलेखनाचा सराव, चाचणी परीक्षा आणि मुलाखतीसाठी तज्ज्ञांचे मार्गदर्शन देणे.
- ग्रामीण विद्यार्थ्यांना चालू घडामोडी आणि परीक्षेच्या स्वरूपाविषयी अचूक माहिती उपलब्ध करून देणे.
- गरजू विद्यार्थ्यांसाठी पारदर्शक आर्थिक मदत, शिष्यवृत्ती आणि निवासाची सुविधा उपलब्ध करणे.
- अशा योजनांचा लाभ प्रत्यक्ष गरजू विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहोचतो का, याची नियमित तपासणी करणे.
या उपायांमुळे केवळ विद्यार्थ्यांना मदत होणार नाही, तर प्रशासकीय सेवांमध्ये समाजातील विविध स्तरांतील गुणवंत तरुणांचा सहभाग वाढवण्यासही हातभार लागू शकतो.
खरा प्रश्न गुणवत्तेचा नाही, संधींच्या समानतेचा!
प्रशासकीय सेवांमध्ये निवड झालेले अधिकारी भविष्यात समाजातील विविध घटकांच्या समस्या समजून घेऊन त्यावर उपाययोजना करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावतात. त्यामुळे या सेवांमध्ये प्रवेश मिळवण्याची प्रक्रिया निष्पक्ष असण्याबरोबरच, त्या परीक्षेची तयारी करण्याच्या संधीही अधिक व्यापक असणे आवश्यक आहे.
एखाद्या उमेदवाराला सहा वेळा मुख्य परीक्षा देण्याची संधी मिळणे हे त्याच्या सातत्याचे प्रतीक असू शकते. मात्र, आर्थिक अडचणींमुळे एखाद्या तरुणाला पहिल्या किंवा दुसऱ्या प्रयत्नानंतरच नोकरी स्वीकारावी लागत असेल, तर त्याच्या क्षमतेला पुरेशी संधी मिळाली का, हा प्रश्न उपस्थित होतो.
प्रतिभा कोणत्याही एका वर्गाची, जातीची, गावाची किंवा आर्थिक स्तराची मक्तेदारी नाही. योग्य संधी, मार्गदर्शन आणि आवश्यक संसाधने मिळाल्यास विविध सामाजिक स्तरांतील तरुण आपली क्षमता सिद्ध करू शकतात.
म्हणूनच IAS-HCS मधील यशाचे मूल्यमापन करताना केवळ अंतिम निकालाकडे पाहून चालणार नाही. त्या निकालापर्यंत पोहोचण्यासाठी उमेदवारांना उपलब्ध झालेल्या संधींचाही विचार करावा लागेल. आर्थिक परिस्थितीमुळे कोणत्याही गुणवंत तरुणाचे स्वप्न अपूर्ण राहू नये, अशी व्यवस्था निर्माण करणे हेच समान संधीच्या तत्त्वाचे खरे यश ठरेल.
लेखक : डॉ. सत्यवान सौरभ
पीएच.डी. (राज्यशास्त्र), कवी आणि सामाजिक विचारवंत