स्थानिक समीकरणे, संघटनशक्ती आणि मतविभाजन ठरवणार लढतीची दिशा
नवी दिल्ली, २२ सप्टेंबर। (SDNA) देशातील विविध विधानसभा आणि लोकसभा मतदारसंघांमध्ये होणाऱ्या पोटनिवडणुकांच्या पार्श्वभूमीवर राजकीय हालचालींना वेग आला आहे. भारतीय जनता पक्षासह (भाजप) काँग्रेस, तृणमूल काँग्रेस, डावे पक्ष आणि इतर राजकीय पक्षांनी निवडणुकीच्या तयारीला वेग दिला आहे. त्यामुळे या पोटनिवडणुका केवळ रिक्त जागा भरण्याची प्रक्रिया न राहता संबंधित भागातील राजकीय पक्षांची संघटनात्मक ताकद, स्थानिक जनाधार आणि निवडणूक रणनीतीची परीक्षाही मानली जात आहे.
निवडणूक आयोगाने पश्चिम बंगालमधील नंदीग्राम आणि रेझीनगरसह पाच विधानसभा मतदारसंघ तसेच आसाममधील नागाव लोकसभा मतदारसंघासाठी पोटनिवडणुकीची घोषणा केली आहे. या मतदारसंघांमध्ये ६ ऑक्टोबर रोजी मतदान आणि ९ ऑक्टोबर रोजी मतमोजणी होणार आहे.
नंदीग्राममध्ये बदलले राजकीय समीकरण
पश्चिम बंगालमधील नंदीग्राम विधानसभा मतदारसंघ या पोटनिवडणुकीमुळे सर्वाधिक चर्चेत आहे. शुभेंदू अधिकारी यांनी दोन विधानसभा मतदारसंघांतून विजय मिळवल्यानंतर नंदीग्रामची जागा सोडल्याने हा मतदारसंघ रिक्त झाला. २०२६ च्या विधानसभा निवडणुकीत अधिकारी यांनी नंदीग्राम आणि भवानीपूर या दोन्ही मतदारसंघांत विजय मिळवला होता. त्यानंतर त्यांनी नंदीग्रामच्या आमदारकीचा राजीनामा दिला.
भाजपने नंदीग्राममधून हसीरानी रथ यांना उमेदवारी दिली आहे, तर काँग्रेसने मिलन प्रधान यांना रिंगणात उतरवले आहे. ममता बॅनर्जी यांच्या नेतृत्वाखालील तृणमूल काँग्रेसच्या गटाने आपला उमेदवार मागे घेत काँग्रेसच्या उमेदवाराला पाठिंबा जाहीर केला आहे. मात्र, तृणमूलच्या दुसऱ्या गटाने आपला उमेदवार कायम ठेवला आहे. डाव्या पक्षांनीही उमेदवार दिल्याने नंदीग्राममध्ये बहुकोनी लढत निर्माण झाली आहे.
नंदीग्रामची निवडणूक त्यावेळी अधिक चर्चेत आली, जेव्हा काँग्रेसचे उमेदवार मिलन प्रधान यांना २००७ मधील नंदीग्राम आंदोलनाशी संबंधित जुन्या प्रकरणांमध्ये अटक करण्यात आली. त्यांना न्यायालयीन कोठडीत पाठवण्यात आल्यानंतर काँग्रेसने कारवाईच्या वेळेबाबत प्रश्न उपस्थित केले आहेत. दुसरीकडे, पोलिस आणि कायदेशीर प्रक्रियेशी संबंधित पक्षांनी आपापली भूमिका मांडली आहे. हे प्रकरण सध्या न्यायालयीन प्रक्रियेत आहे.
रेझीनगरमध्येही बहुकोनी लढत
रेझीनगर विधानसभा मतदारसंघातही अनेक पक्ष आणि राजकीय गट आमनेसामने आहेत. आम जनता उन्नयन पार्टीचे प्रमुख हुमायूं कबीर यांनी दोन मतदारसंघांतून विजय मिळवल्यानंतर एका जागेचा राजीनामा दिल्याने हा मतदारसंघ रिक्त झाला.
भाजपने येथे शाश्वर सरकार यांना उमेदवारी दिली आहे. काँग्रेस, डावे पक्ष, तृणमूलचे विविध गट आणि आम जनता उन्नयन पार्टीचे उमेदवारही निवडणूक रिंगणात आहेत.
रेझीनगरमध्ये ममता बॅनर्जी गटाचे तृणमूल काँग्रेसचे उमेदवार रबीउल आलम चौधरी यांनी एका टप्प्यावर उमेदवारी मागे घेण्याची घोषणा केली होती. मात्र, काही तासांतच त्यांनी निवडणूक लढवण्याचा निर्णय कायम ठेवला. या घडामोडीमुळे मतदारसंघातील राजकीय समीकरणांची पुन्हा चर्चा सुरू झाली आहे.
तृणमूलमधील अंतर्गत वादाचीही परीक्षा
पश्चिम बंगालमधील या दोन्ही पोटनिवडणुकांचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे तृणमूल काँग्रेसमधील संघटनात्मक वाद. पक्षाचे नाव आणि पारंपरिक निवडणूक चिन्ह यावरून दोन्ही गटांकडून करण्यात आलेल्या दाव्यांच्या पार्श्वभूमीवर निवडणूक आयोगाने हस्तक्षेप करत स्वतंत्र नावे आणि निवडणूक चिन्हे दिली आहेत. त्यामुळे मतदारांमधील निवडणूक ओळख आणि संघटनात्मक दाव्याचा मुद्दाही महत्त्वाचा ठरला आहे.
नंदीग्राममध्ये तृणमूलच्या एका गटाने काँग्रेसला पाठिंबा दिल्यानंतर विरोधकांच्या रणनीतीचे समीकरण बदलले आहे. मात्र, विविध पक्ष आणि गटांचे उमेदवार रिंगणात असल्याने मतांचे प्रत्यक्ष हस्तांतरण किती होईल, हे निवडणूक निकालानंतरच स्पष्ट होणार आहे.
भाजपसमोर संघटन आणि स्थानिक समीकरणाचे आव्हान
भाजपने नंदीग्राम आणि रेझीनगर या दोन्ही मतदारसंघांत उमेदवार देऊन आपला संघटनात्मक आधार मजबूत करण्याचा प्रयत्न केला आहे. नंदीग्राममध्ये शुभेंदू अधिकारी यांची राजकीय उपस्थिती आणि या भागातील भाजपचा आधार महत्त्वाचा मानला जात आहे. तर रेझीनगरमध्ये बहुकोनी लढतीत पक्षासमोर आपली संघटनात्मक स्थिती मजबूत करण्याचे आव्हान आहे.
मात्र, पोटनिवडणुकीत कोणत्याही पक्षासाठी केवळ राज्य किंवा राष्ट्रीय पातळीवरील लोकप्रियता पुरेशी ठरत नाही. बूथ पातळीवरील संघटन, स्थानिक नेतृत्व, उमेदवाराची स्वीकारार्हता आणि मतदारांशी थेट संपर्क यांसारखे घटकही महत्त्वाची भूमिका बजावू शकतात.
स्थानिक मुद्दे विरुद्ध व्यापक राजकीय संदेश
पोटनिवडणुकांमध्ये राष्ट्रीय मुद्द्यांसोबतच स्थानिक समस्यांचे महत्त्व वाढते. रस्ते, रोजगार, शिक्षण, आरोग्य, कायदा-सुव्यवस्था, विकासकामे आणि सरकारी योजनांची अंमलबजावणी यांसारखे मुद्दे मतदारांच्या चर्चेचा भाग ठरू शकतात.
याशिवाय उमेदवारांची वैयक्तिक प्रतिमा आणि राजकीय पार्श्वभूमीचाही निवडणूक वातावरणावर परिणाम होऊ शकतो. बहुकोनी लढतीत विविध पक्षांमध्ये होणारे मतविभाजन हा निकालावर परिणाम करणारा महत्त्वाचा घटक ठरू शकतो. मात्र, मतदारांचा प्रत्यक्ष कल आणि त्याचा निवडणुकीवरील परिणाम मतदान व मतमोजणीनंतरच स्पष्ट होईल.
पोटनिवडणुका देतील स्थानिक जनमताचे संकेत
या पोटनिवडणुकांच्या निकालांना संपूर्ण देशाच्या राजकीय जनमताचे थेट प्रतिनिधित्व मानणे योग्य ठरणार नाही. प्रत्येक मतदारसंघातील सामाजिक समीकरणे, स्थानिक प्रश्न, उमेदवार आणि राजकीय परिस्थिती वेगवेगळी आहे. त्यामुळे निकालांचे विश्लेषण संबंधित मतदारसंघाच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरेल.
तरीही नंदीग्राम आणि रेझीनगरसारख्या महत्त्वाच्या मतदारसंघांतील पोटनिवडणुका राजकीय पक्षांसाठी अनेक स्तरांवर महत्त्वाच्या आहेत. भाजपसाठी या निवडणुका संघटनात्मक पकड आणि स्थानिक राजकीय आधाराची परीक्षा आहेत. तर काँग्रेस, डावे पक्ष आणि तृणमूलच्या विविध गटांसमोर आपापला जनाधार आणि संघटन मजबूत करण्याचे आव्हान आहे.
आता निवडणूक प्रचाराच्या पुढील टप्प्यात उमेदवार आणि राजकीय पक्षांचा भर स्थानिक मुद्दे, संघटनात्मक ताकद आणि मतदारांपर्यंत पोहोचण्यावर राहण्याची शक्यता आहे. ६ ऑक्टोबर रोजी मतदान आणि ९ ऑक्टोबर रोजी मतमोजणी झाल्यानंतरच या मतदारसंघांमध्ये मतदारांनी कोणत्या स्थानिक मुद्द्यांना, उमेदवारांना आणि राजकीय समीकरणांना प्रतिसाद दिला, हे स्पष्ट होईल.
(SDNA)