पत्रकार कोण आणि प्रचारक कोण? पत्रकारितेच्या विश्वासार्हतेसमोरील नवा प्रश्न

सत्तेचे समर्थन किंवा विरोध नव्हे; तथ्य, प्रश्न आणि जनहित ही पत्रकारितेची खरी ओळख

SDNA | विशेष लेख

आजच्या वेगवान माहितीच्या युगात पत्रकार आणि प्रचारक यांच्यातील सीमारेषा अधिकाधिक अस्पष्ट होत चालली आहे. वृत्तवाहिन्या, डिजिटल माध्यमे, सोशल मीडिया आणि विविध ऑनलाइन प्लॅटफॉर्ममुळे माहितीचा प्रवाह मोठ्या प्रमाणात वाढला आहे. प्रत्येक व्यक्तीला आपले मत मांडण्याचे व्यासपीठ उपलब्ध झाले आहे. मात्र, या माहितीच्या प्रचंड प्रवाहात एक मूलभूत प्रश्न पुन्हा समोर येतो—वृत्त देणारा पत्रकार आहे की एखाद्या विचाराचा किंवा राजकीय भूमिकेचा प्रचार करणारा?

हा प्रश्न केवळ एखाद्या पत्रकार, वृत्तवाहिनी किंवा संस्थेपुरता मर्यादित नाही. तो संपूर्ण माध्यमविश्वाच्या विश्वासार्हतेशी आणि लोकशाहीतील पत्रकारितेच्या भूमिकेशी संबंधित आहे.

पत्रकारितेची भूमिका नेमकी काय?

पत्रकाराचे काम केवळ सत्तेचे समर्थन करणे नाही आणि प्रत्येक निर्णयाला विरोध करणेही नाही. पत्रकारितेची खरी भूमिका म्हणजे सत्तेला प्रश्न विचारणे, तथ्यांची पडताळणी करणे आणि नागरिकांसमोर संपूर्ण संदर्भ ठेवणे.

सरकार एखादा निर्णय घेते तेव्हा त्यामागील कारण काय आहे, त्यासाठी किती सार्वजनिक निधी खर्च होणार आहे, त्याचा फायदा कोणाला होईल, त्याचे संभाव्य परिणाम काय असतील आणि त्या निर्णयाची अंमलबजावणी कशी केली जाणार आहे, हे प्रश्न विचारणे आवश्यक आहे.

त्याचप्रमाणे विरोधी पक्ष किंवा एखादी राजकीय संघटना सरकारवर आरोप करत असेल, तर त्या आरोपांचा आधार काय आहे, उपलब्ध पुरावे कोणते आहेत, पर्यायी उपाय काय आहेत आणि संबंधित दावे प्रत्यक्षात कितपत व्यवहार्य आहेत, याची तपासणी करणेही पत्रकाराचेच काम आहे.

म्हणजेच प्रश्न विचारताना व्यक्ती किंवा पक्षापेक्षा तथ्य आणि जनहित महत्त्वाचे ठरले पाहिजे.

मत आणि बातमी यातील फरक महत्त्वाचा

लोकशाहीमध्ये प्रत्येकाला मत व्यक्त करण्याचा अधिकार आहे. पत्रकारालाही वैचारिक भूमिका असू शकते. मात्र बातमी सादर करताना तथ्य, स्रोत आणि संदर्भ यांना प्राधान्य मिळणे आवश्यक आहे.

प्रचारामध्ये अनेकदा एखाद्या व्यक्तीच्या, संस्थेच्या किंवा विचाराच्या समर्थनार्थ जनमत तयार करण्याचा उद्देश असतो. पत्रकारितेचे मूलभूत कार्य मात्र उपलब्ध माहितीची पडताळणी करून नागरिकांना वस्तुस्थिती समजण्यास मदत करणे हे आहे.

एखाद्या निष्कर्षापर्यंत आधीच पोहोचून त्याला समर्थन देणारेच तथ्य निवडले गेले, तर पत्रकारिता आणि प्रचार यांच्यातील अंतर कमी होऊ लागते. त्यामुळे स्रोतांची तपासणी, दाव्यांचे सत्यापन, संदर्भाचा अभ्यास आणि संबंधित पक्षाची भूमिका जाणून घेणे ही विश्वासार्ह पत्रकारितेची आवश्यक साधने आहेत.

प्रेक्षकांच्या पसंतीलाही जबाबदारीची जोड

आज माध्यमांसमोर केवळ राजकीय किंवा आर्थिक दबावाचे आव्हान नाही. प्रेक्षक आणि वाचकांच्या पसंतीचेही मोठे आव्हान आहे.

अनेकदा लोकांना आपल्या आधीपासूनच्या मताशी जुळणारीच माहिती ऐकायला किंवा वाचायला आवडते. त्यामुळे काही माध्यमांवर त्यांच्या विशिष्ट प्रेक्षकवर्गाला आवडणाऱ्या बातम्या आणि विश्लेषण सादर करण्याचा दबाव निर्माण होतो.

यातून माध्यमांमध्ये वैचारिक ध्रुवीकरण वाढण्याची शक्यता निर्माण होते. एक गट सत्तेच्या प्रत्येक निर्णयाचे समर्थन करताना दिसतो, तर दुसरा गट प्रत्येक निर्णयात दोष शोधताना दिसू शकतो.

मात्र पत्रकारितेचे मोजमाप कोणाला आनंद झाला किंवा कोण नाराज झाला यावर नव्हे, तर बातमी किती अचूक, पडताळलेली आणि संदर्भासह मांडली गेली यावर झाले पाहिजे.

चूक होऊ शकते; पण दुरुस्तीची तयारी आवश्यक

विश्वसनीय पत्रकारितेचा अर्थ पत्रकाराकडून कधीही चूक होणार नाही असा नाही. बातमीत एखादा तथ्यात्मक दोष राहू शकतो, एखादा संदर्भ अपुरा राहू शकतो किंवा माहितीच्या स्रोताबाबत पुढील तपासणीची गरज भासू शकते.

परंतु पत्रकारितेची विश्वासार्हता तेव्हा टिकते, जेव्हा चूक लक्षात आल्यानंतर ती दुरुस्त करण्याची तयारी असते. स्रोतांची पुन्हा पडताळणी करणे, चुकीची माहिती सुधारित करणे आणि स्वतःच्या रिपोर्टिंगचे आत्मपरीक्षण करणे ही माध्यमांची जबाबदारी आहे.

तटस्थतेचा अर्थ असा नाही की प्रत्येक मुद्द्यावर दोन्ही बाजूंना समान प्रमाणात योग्य ठरवावे. उपलब्ध पुरावे एका दाव्याला अधिक मजबूत आधार देत असतील, तर त्या वस्तुस्थितीचे स्पष्टपणे वृत्तांकन करणे हेच पत्रकाराचे कर्तव्य आहे.

प्रश्न विचारणे म्हणजे सत्ताविरोध नव्हे

सरकारला प्रश्न विचारणाऱ्या पत्रकाराला अनेकदा सत्ताविरोधी ठरवले जाते. त्याचप्रमाणे एखाद्या सरकारी निर्णयाचे तथ्यात्मक समर्थन करणाऱ्या पत्रकाराला सत्तेचा समर्थक म्हणून पाहिले जाऊ शकते.

या प्रक्रियेत बातमीतील प्रश्न किंवा तथ्यांपेक्षा पत्रकाराची कथित राजकीय भूमिका चर्चेचा विषय बनते. ही प्रवृत्ती माध्यमांच्या स्वातंत्र्यासाठी आणि लोकशाहीतील सार्वजनिक चर्चेसाठी आव्हानात्मक ठरू शकते.

सत्तेला प्रश्न विचारणे म्हणजे सत्तेविरोधात असणे नाही. लोकशाहीमध्ये प्रश्न विचारणे हीच उत्तरदायित्वाची एक महत्त्वाची प्रक्रिया आहे.

सत्तेसोबतच विरोधकांनाही प्रश्न आवश्यक

पत्रकारितेची कसोटी केवळ सरकारवर प्रश्न उपस्थित करण्यात नाही. विरोधी पक्ष, राजकीय संघटना आणि सार्वजनिक जीवनातील इतर प्रभावशाली घटकांनाही त्याच निकषांवर प्रश्न विचारणे आवश्यक आहे.

सरकारच्या कामगिरीतील त्रुटी मांडणे जितके महत्त्वाचे आहे, तितकेच सरकारच्या एखाद्या निर्णयाचे सकारात्मक परिणाम असतील तर त्यांचे तथ्यात्मक वृत्तांकन करणेही आवश्यक आहे. त्याचप्रमाणे विरोधकांचे आरोप, प्रश्न आणि पर्यायी धोरणे यांचीही तथ्यांच्या आधारे तपासणी होणे गरजेचे आहे.

पत्रकाराचा उद्देश कोणत्याही राजकीय पक्षाला आनंदी ठेवणे नसून नागरिकाला अधिकाधिक विश्वसनीय माहिती उपलब्ध करून देणे हा असायला हवा.

पत्रकारितेची खरी परीक्षा कुठे होते?

पत्रकारितेची खरी परीक्षा तेव्हा होते, जेव्हा तथ्य आपल्या स्वतःच्या किंवा आपल्या वाचकांच्या अपेक्षेविरुद्ध जात असते.

सत्तेला नाराज करणारी बातमी असो किंवा विरोधकांच्या दाव्यांवर प्रश्न उपस्थित करणारी माहिती—पत्रकाराने आपल्या सोयीच्या भूमिकेपेक्षा तथ्यांना प्राधान्य देणे आवश्यक आहे.

जर एखादा पत्रकार केवळ आपल्या समर्थक वर्गाला आवडतील असेच प्रश्न विचारत असेल किंवा त्यांना अनुकूल माहितीच प्रकाशित करत असेल, तर पत्रकारितेच्या पद्धतीवर आत्मपरीक्षण करण्याची गरज निर्माण होते.

पत्रकाराचे ध्येय सत्ता बदलणे नाही

लोकशाही व्यवस्थेत सरकार निवडण्याचा किंवा बदलण्याचा अधिकार नागरिकांकडे असतो. पत्रकाराचे काम मतदारांच्या वतीने राजकीय निर्णय घेणे नाही.

पत्रकाराचे काम वेगळे आहे—सत्तेने काय केले, का केले, कोणासाठी केले आणि त्याचे परिणाम काय झाले, हे विचारणे.

त्याचप्रमाणे विरोधकांनी केलेले आरोप कोणत्या पुराव्यावर आधारित आहेत, त्यांची आश्वासने कितपत स्पष्ट आहेत आणि त्यांच्या पर्यायी धोरणांची अंमलबजावणी कशी होऊ शकते, हेही विचारणे आवश्यक आहे.

शेवटी प्रश्न पत्रकारितेच्या ओळखीचा

पत्रकारिता कोणत्याही सत्तेची कायमची मित्र किंवा शत्रू नसावी. तिची प्राथमिक निष्ठा तथ्य, संविधानिक मूल्ये, लोकशाही संस्था आणि जनहिताशी असावी.

पत्रकार जेव्हा कागदपत्रांची तपासणी करतो, दाव्यांची पडताळणी करतो, संदर्भ समजून घेतो, सत्तेला प्रश्न विचारतो आणि त्याच निकषांवर विरोधकांनाही प्रश्न विचारतो, तेव्हा तो लोकशाहीतील पत्रकारितेची भूमिका पार पाडत असतो.

परंतु जेव्हा प्रश्न विचारण्याऐवजी आधीच ठरवलेल्या भूमिकेचे समर्थन करण्यासाठी माहिती निवडली जाते, तेव्हा पत्रकारिता आणि प्रचार यांच्यातील सीमारेषा धूसर होऊ लागते.

म्हणून पत्रकारितेची खरी ओळख कोणत्या राजकीय किंवा वैचारिक गटासोबत उभे राहण्यात नाही. तथ्यांच्या आधारे प्रत्येक गटाला प्रश्न विचारण्याची तयारी, जनहिताला प्राधान्य आणि स्वतःच्या भूमिकेचेही परीक्षण करण्याचे धैर्य—यातूनच पत्रकारितेची विश्वासार्हता निर्माण होते.

— डॉ. प्रियंका सौरभ, पीएच.डी. (राज्यशास्त्र), कवयित्री व सामाजिक चिंतक