प्रेस्टीज समूहाचे संस्थापक अध्यक्ष काळाच्या पडद्याआड; सोयाबीन उद्योगापासून उच्च शिक्षण क्षेत्रापर्यंत उभारली भक्कम संस्थात्मक परंपरा
इंदूर, 23 सप्टेंबर 2026: उद्योग, शिक्षण, कृषी आणि सामाजिक क्षेत्रात दीर्घकाळ उल्लेखनीय योगदान देणारे पद्मश्री डॉ. नेमनाथ जैन यांचे बुधवारी सकाळी वयाच्या 95व्या वर्षी निधन झाले. स्कीम क्रमांक 74 येथील प्रेस्टीज विहार या निवासस्थानी त्यांनी अखेरचा श्वास घेतला. त्यांच्या निधनाचे वृत्त समोर येताच इंदूरसह उद्योग, शिक्षण, कृषी आणि सोयाबीन क्षेत्रात शोक व्यक्त करण्यात आला.
डॉ. जैन यांच्यावर इंदूरच्या सायाजी मुक्तिधाम येथे अंत्यसंस्कार करण्यात आले. त्यांच्या निवासस्थानापासून निघालेल्या अंत्ययात्रेत कुटुंबीयांसह उद्योगपती, शिक्षणतज्ज्ञ, सामाजिक कार्यकर्ते आणि शहरातील विविध क्षेत्रांतील नागरिक सहभागी झाले. त्यांचे ज्येष्ठ पुत्र डॉ. डेविश जैन यांनी मुखाग्नी दिला. यावेळी कनिष्ठ पुत्र डीपीन जैन, नातू डॉ. हिमांशु जैन, केतन जैन यांच्यासह कुटुंबातील सदस्य उपस्थित होते.
विशेष म्हणजे, काही दिवसांपूर्वीच 17 सप्टेंबर रोजी डॉ. जैन यांचा 95वा वाढदिवस साजरा करण्यात आला होता. त्यांच्या प्रदीर्घ जीवनप्रवासात देशाच्या फाळणीमुळे आलेले विस्थापन, संघर्ष, उद्योगाची उभारणी, सोयाबीन क्षेत्राचा विस्तार, शिक्षण संस्थांची निर्मिती आणि सामाजिक कार्य अशा विविध टप्प्यांचा समावेश होता.
रावलपिंडीपासून इंदूरपर्यंतचा संघर्षमय प्रवास
डॉ. नेमनाथ जैन यांचा जन्म तत्कालीन अविभाजित भारतातील रावलपिंडी येथे झाला. फाळणीनंतर कुटुंबासह इंदूरमध्ये आल्यानंतर त्यांनी याच शहराला आपली कर्मभूमी बनवली.
अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीतही त्यांनी शिक्षणाला प्राधान्य दिले. इंदूरच्या एसजीएसआयटीएसच्या सुरुवातीच्या विद्यार्थ्यांमध्ये त्यांचा समावेश होता. त्यांनी मेकॅनिकल आणि इलेक्ट्रिकल इंजिनिअरिंगचे शिक्षण घेतले. शिक्षणासोबत नोकरीचा अनुभव घेतल्यानंतर याच व्यावहारिक ज्ञानाचा उपयोग त्यांनी उद्योजकतेच्या क्षेत्रात केला.
1977 मध्ये पशुखाद्य निर्मिती प्रकल्पाच्या माध्यमातून त्यांनी उद्योगविश्वात प्रवेश केला. त्यानंतर 1980-81 मध्ये सोयाबीन प्रक्रिया उद्योगात पदार्पण केले. पुढील काळात कृषीआधारित उद्योग, अन्नप्रक्रिया आणि खाद्यतेल क्षेत्रात प्रेस्टीज समूहाचा विस्तार झाला.
सोयाबीन उद्योगाशी घट्ट नाते
मध्यप्रदेशातील सोयाबीन उद्योगाच्या वाढीच्या काळात डॉ. नेमनाथ जैन यांचे योगदान विशेषत्वाने अधोरेखित केले जाते. शेतकरी, कृषी उत्पादन प्रक्रिया आणि सोयाबीन उद्योगाशी संबंधित विविध घटकांच्या विकासासाठी त्यांनी दीर्घकाळ काम केले.
सोयाबीन क्षेत्रातील त्यांच्या योगदानामुळे त्यांना ‘सोयामॅन ऑफ द मिलेनियम’ या नावानेही संबोधले गेले. त्यांचा औद्योगिक प्रवास केवळ व्यावसायिक विस्तारापुरता मर्यादित न राहता कृषीआधारित अर्थव्यवस्था आणि प्रक्रिया उद्योगाच्या विकासाशी जोडला गेला.
उद्योग क्षेत्रातील त्यांच्या योगदानाची दखल घेत भारत सरकारने त्यांना 2020 सालचा पद्मश्री पुरस्कार जाहीर केला. राष्ट्रपती रामनाथ कोविंद यांच्या हस्ते 8 नोव्हेंबर 2021 रोजी राष्ट्रपती भवनात त्यांना पद्मश्री प्रदान करण्यात आला.
शिक्षण क्षेत्रातही ठसा
डॉ. जैन यांच्या सार्वजनिक जीवनातील आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे शिक्षण क्षेत्रातील त्यांचे योगदान. शिक्षण हे समाजाच्या दीर्घकालीन प्रगतीचे प्रभावी साधन असल्याच्या भूमिकेतून त्यांनी शिक्षण संस्थांच्या उभारणीला चालना दिली.
1994 मध्ये प्रेस्टीज एज्युकेशन सोसायटीच्या माध्यमातून प्रेस्टीज इन्स्टिट्यूट ऑफ मॅनेजमेंट अँड रिसर्च (PIMR), इंदूरची स्थापना करण्यात आली. पुढील काळात प्रेस्टीज समूहाने व्यवस्थापन शिक्षणाबरोबरच अभियांत्रिकी, विधी आणि उच्च शिक्षणाच्या अन्य क्षेत्रांतही संस्थांचा विस्तार केला.
या संस्थांमधून अनेक विद्यार्थ्यांना उच्च शिक्षण आणि व्यावसायिक प्रशिक्षणाच्या संधी उपलब्ध झाल्या.
उद्योग आणि सामाजिक बांधिलकीचा संगम
डॉ. नेमनाथ जैन यांनी उद्योग आणि समाजविकास या दोन्ही क्षेत्रांकडे परस्परपूरक दृष्टीने पाहिले. त्यांच्या नेतृत्वाखाली उभारलेल्या संस्थांमधून रोजगारनिर्मिती, शिक्षण, कृषी आणि सामाजिक विकासाशी संबंधित विविध उपक्रमांना चालना मिळाली.
फाळणीच्या काळातील विस्थापनापासून सुरू झालेला त्यांचा प्रवास इंदूरमध्ये उद्योग उभारणी आणि शिक्षण संस्थांच्या विस्तारापर्यंत पोहोचला. प्रतिकूल परिस्थितीतून स्वतःची ओळख निर्माण करत त्यांनी इंदूरमध्ये दीर्घकालीन संस्थात्मक वारसा निर्माण केला.
डॉ. नेमनाथ जैन यांच्या निधनामुळे प्रेस्टीज समूहासह उद्योग, शिक्षण आणि सामाजिक क्षेत्राने दीर्घ अनुभव असलेले एक व्यक्तिमत्त्व गमावले आहे. त्यांच्या नेतृत्वाखाली उभारलेल्या संस्था आणि त्यांनी निर्माण केलेली कार्यपरंपरा त्यांच्या दीर्घ सामाजिक व औद्योगिक प्रवासाची साक्ष देत राहतील.
(SDNA)