‘हनुमान अंश’वरील वादापलीकडे चर्चा; डिजिटल मनोरंजनासाठी समान निकषांची गरज

धार्मिक भावनांशी संबंधित विषयांवरील आक्षेपांसोबतच अश्लीलता, हिंसा आणि आक्षेपार्ह डिजिटल सामग्रीच्या सामाजिक परिणामांवरही व्यापक चर्चा आवश्यक

नवी दिल्ली | २४ सप्टेंबर (SDNA)

चित्रपट आणि वेब सीरिजभोवती निर्माण होणारी चर्चा आता केवळ मनोरंजनाच्या चौकटीत राहिलेली नाही. धर्म, संस्कृती, अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य, सामाजिक मूल्ये तसेच मुलांवर होणारा संभाव्य परिणाम या मुद्द्यांनाही या चर्चेत महत्त्व प्राप्त झाले आहे. अलीकडे ‘हनुमान अंश’ चित्रपटाबाबत व्यक्त झालेल्या विरोधाच्या पार्श्वभूमीवर मनोरंजनाच्या विविध प्रकारांकडे समाज समान निकषांनी पाहतो का, हा प्रश्न उपस्थित झाला आहे.

धार्मिक किंवा सांस्कृतिक विषयांवर आधारित चित्रपटामुळे एखाद्या समूहाच्या भावना दुखावल्या जाऊ शकतात. लोकशाही व्यवस्थेत शांततापूर्ण विरोध आणि सार्वजनिक चर्चा यांना स्थान आहे. मात्र, त्याचवेळी अश्लीलता, अतिहिंसा, शिवीगाळ, अमली पदार्थ, गुन्हेगारी तसेच महिलांचे आक्षेपार्ह चित्रण असलेल्या डिजिटल सामग्रीच्या संभाव्य सामाजिक परिणामांवरही गांभीर्याने चर्चा होणे आवश्यक आहे.

धार्मिक संवेदनशीलतेसोबत डिजिटल सामग्रीचाही विचार

मनोरंजनाच्या माध्यमातून प्रेक्षकांच्या विचारांवर परिणाम होतो का, याबाबत विविध मते आहेत. मात्र, सामग्रीचा प्रभाव हा मुद्दा मान्य केला जात असेल तर तो केवळ धार्मिक किंवा वैचारिक विषयांपुरता मर्यादित न ठेवता हिंसक आणि अश्लील सामग्रीबाबतही विचारात घेणे आवश्यक आहे.

विशेषतः लहान मुले आणि किशोरवयीन मुलांच्या बाबतीत हा विषय अधिक संवेदनशील ठरतो. या वयात भाषा, वर्तन, नातेसंबंध आणि सामाजिक मूल्ये समजून घेण्याची प्रक्रिया सुरू असते. त्यामुळे डिजिटल प्लॅटफॉर्मवर त्यांच्यासमोर येणाऱ्या सामग्रीच्या स्वरूपाकडे पालक आणि समाजाचे लक्ष असणे स्वाभाविक आहे.

मात्र एखाद्या व्यक्तीच्या वर्तनासाठी किंवा गुन्ह्यासाठी केवळ एखादा चित्रपट, वेब सीरिज किंवा सोशल मीडिया सामग्रीला जबाबदार धरणे योग्य ठरणार नाही. कुटुंब, शिक्षण, सामाजिक वातावरण, आर्थिक परिस्थिती आणि वैयक्तिक अनुभव यांसारखे अनेक घटक व्यक्तीच्या वर्तनावर प्रभाव टाकतात.

डिजिटल युगात मनोरंजनाची उपलब्धता वाढली

पूर्वी मनोरंजनाची साधने मर्यादित होती. दूरदर्शनवरील कार्यक्रम किंवा चित्रपट पाहण्यासाठी विशिष्ट वेळ आणि माध्यमांवर अवलंबून राहावे लागत असे. मात्र स्मार्टफोन, OTT आणि सोशल मीडिया यांच्या विस्तारामुळे परिस्थिती मोठ्या प्रमाणात बदलली आहे.

आज प्रेक्षकांना आपल्या पसंतीची सामग्री कोणत्याही वेळी आणि कुठेही पाहता येते. या सुविधेमुळे मनोरंजनाचे पर्याय वाढले असले तरी त्याचबरोबर वयाला अनुरूप सामग्री, डिजिटल शिस्त आणि मुलांच्या ऑनलाइन सुरक्षेचे प्रश्नही अधिक महत्त्वाचे झाले आहेत.

मुलांना अनुचित सामग्रीपासून दूर ठेवण्यासाठी केवळ पालकांवर जबाबदारी टाकणे पुरेसे नाही. कुटुंब, शाळा, डिजिटल प्लॅटफॉर्म आणि स्वतः प्रेक्षक या सर्वांची भूमिका महत्त्वाची आहे.

हिंसा आणि अश्लीलतेवरील चर्चेलाही स्थान हवे

अनेक चित्रपट आणि वेब सीरिजमध्ये गुन्हेगारी, हत्या, मारामारी, सूड, अमली पदार्थ, अपमानास्पद भाषा किंवा लैंगिक स्वरूपाचे विषय कथानकाचा भाग असतात. अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य आणि सर्जनशीलतेच्या दृष्टिकोनातून या विषयांच्या मांडणीबाबत वेगवेगळी मते असू शकतात.

मात्र अशा सामग्रीचे सादरीकरण, त्याचे वर्गीकरण आणि ती कोणत्या वयोगटातील प्रेक्षकांसाठी उपलब्ध आहे, याबाबत स्पष्टता असणे आवश्यक आहे. प्रत्येक आक्षेपार्ह सामग्रीवर बंदी घालणे हा एकमेव उपाय नसून योग्य आयु-वर्गीकरण, स्पष्ट कंटेंट माहिती आणि प्रभावी parental controls यांसारख्या उपाययोजनांवरही भर देणे आवश्यक आहे.

अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य आणि सामाजिक जबाबदारी

लोकशाही समाजात कलात्मक आणि सर्जनशील अभिव्यक्तीला महत्त्वाचे स्थान आहे. एखाद्या चित्रपटाशी असहमती असणे म्हणजे त्यावर तात्काळ निर्बंध लावण्याचे कारण ठरत नाही. त्याचप्रमाणे प्रत्येक आक्षेपार्ह सामग्रीकडे केवळ ‘मनोरंजन’ म्हणून दुर्लक्ष करणेही पुरेसे नाही.

कायदे, वय-आधारित वर्गीकरण, प्रेक्षकांची जागरूकता आणि डिजिटल नियंत्रण यंत्रणा यांच्या माध्यमातून अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य आणि सामाजिक जबाबदारी यांच्यात संतुलन साधण्याचा प्रयत्न होऊ शकतो.

विरोधाची निकष सर्वांसाठी समान असावेत?

धार्मिक विषयावरील चित्रपटाबाबत एखाद्या समूहाने आक्षेप नोंदवणे हा लोकशाहीतील सार्वजनिक अभिव्यक्तीचा भाग असू शकतो. मात्र मुलांसाठी अनुपयुक्त भाषा, अतिहिंसा, अमली पदार्थ किंवा महिलांविषयी आक्षेपार्ह वर्तनाचे चित्रण करणाऱ्या सामग्रीबाबतही सामाजिक संवेदनशीलता असणे आवश्यक आहे.

सार्वजनिक चर्चेचा केंद्रबिंदू एखादी व्यक्ती, संस्था, राजकीय विचारसरणी किंवा धार्मिक ओळख न राहता सामग्रीचे स्वरूप, कायदेशीर चौकट आणि संभाव्य सामाजिक परिणाम हे असावेत. त्यामुळे चर्चा अधिक व्यापक आणि तथ्याधारित होऊ शकते.

प्रेक्षकांच्या पसंतीचाही बाजारावर परिणाम

मनोरंजन क्षेत्राची दिशा केवळ निर्माते किंवा OTT प्लॅटफॉर्म ठरवत नाहीत. प्रेक्षकांची पसंतीही बाजारावर प्रभाव टाकते. ज्या प्रकारची सामग्री मोठ्या प्रमाणावर पाहिली, शेअर केली किंवा लोकप्रिय केली जाते, त्या प्रकारच्या निर्मितीला भविष्यात मागणी मिळण्याची शक्यता असते.

त्यामुळे डिजिटल वातावरणाबाबतची जबाबदारी सरकार किंवा OTT कंपन्यांपुरती मर्यादित राहत नाही. पालकांनी मुलांशी डिजिटल सामग्रीबाबत संवाद साधणे, तरुणांनी स्क्रीनवरील प्रत्येक गोष्ट ही वास्तविक जीवनाचा आदर्श नसल्याचे समजून घेणे आणि शाळांनी डिजिटल व मीडिया साक्षरतेला महत्त्व देणे गरजेचे आहे.

संस्कृतीच्या संरक्षणाकडे व्यापक दृष्टिकोनातून पाहण्याची गरज

संस्कृती आणि सामाजिक मूल्यांवरील चर्चा एखाद्या एकाच चित्रपटाच्या विरोधापुरती मर्यादित राहू नये. नव्या पिढीच्या भाषा, विचार, वर्तन आणि सामाजिक दृष्टिकोनाबाबत चिंता असेल, तर मनोरंजनाच्या सर्व प्रकारांकडे समान निकषांनी पाहण्याची गरज आहे.

धार्मिक विषयांवरील चित्रपटांचे परीक्षण तथ्य आणि कायद्याच्या आधारे व्हावे. त्याचवेळी अश्लीलता, हिंसा, अमली पदार्थ, गुन्हेगारी आणि अपमानास्पद भाषेच्या चित्रणाबाबतही वस्तुनिष्ठ सार्वजनिक चर्चा होणे आवश्यक आहे.

अखेर प्रश्न केवळ ‘हनुमान अंश’ या एका चित्रपटापुरता मर्यादित नाही. आजची पिढी ज्या डिजिटल दृश्य-संस्कृतीमध्ये वाढत आहे, त्या संपूर्ण वातावरणाचा विचार करण्याची गरज आहे. अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याचा आदर राखतानाच मुले आणि तरुणांसाठी जबाबदार, सुरक्षित आणि संतुलित डिजिटल वातावरण कसे निर्माण करता येईल, हा व्यापक प्रश्न समाजासमोर आहे.

— डॉ. सत्यवान सौरभ
पीएचडी (राज्यशास्त्र), कवी आणि सामाजिक विचारवंत

(SDNA)