जोधपूर, म्हैसूर आणि हैदराबाद संस्थानांच्या सैनिकांचा सहभाग; २३ सप्टेंबर १९१८ रोजी हायफावर भारतीय घोडदळाचा हल्ला
नवी दिल्ली | २४ सप्टेंबर (SDNA)
पहिल्या महायुद्धाच्या काळात २३ सप्टेंबर १९१८ रोजी लढल्या गेलेल्या हायफा युद्धाला भारतीय लष्करी इतिहासात विशेष स्थान आहे. तत्कालीन ऑटोमन साम्राज्याच्या ताब्यात असलेल्या हायफा बंदरावर नियंत्रण मिळवण्यासाठी ब्रिटिशांच्या नेतृत्वाखालील मित्रराष्ट्रांच्या सैन्याने कारवाई केली होती. या मोहिमेत भारतातील संस्थानिक सैन्याच्या घोडदळाने महत्त्वाची भूमिका बजावली. जोधपूर संस्थानच्या सैन्याचे नेतृत्व मेजर दलपत सिंह शेखावत यांनी केले.
आज हायफा इस्रायलमधील महत्त्वाचे शहर आहे. मात्र १९१८ मध्ये ते ऑटोमन साम्राज्याच्या नियंत्रणाखाली होते. भूमध्य समुद्राच्या किनाऱ्यावरील हे बंदर लष्करी आणि पुरवठ्याच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे मानले जात होते.
भारतीय संस्थानिक सैन्यावर सोपवण्यात आली जबाबदारी
पहिल्या महायुद्धाच्या काळात ब्रिटिश सैन्याला भारतातील विविध संस्थानांकडूनही सैनिकांची मदत मिळाली होती. हायफा मोहिमेसाठी १५व्या इम्पीरियल सर्व्हिस कॅव्हलरी ब्रिगेडला जबाबदारी देण्यात आली होती. या ब्रिगेडमध्ये जोधपूर, म्हैसूर आणि हैदराबाद संस्थानांच्या सैनिकांचा समावेश होता.
हायफावर कारवाई करताना भारतीय घोडदळासमोर आधुनिक शस्त्रांनी सज्ज ऑटोमन सैन्याचे आव्हान होते. मशीनगन आणि तोफखान्याच्या माऱ्याचा सामना करत भारतीय घोडदळ तलवारी आणि भाल्यांच्या साहाय्याने पुढे सरसावले.
माघारीच्या आदेशानंतरही मोहीम सुरू ठेवली
लढाईपूर्वी शत्रूकडे मशीनगन आणि तोफा असल्याची माहिती मिळाल्यानंतर जोधपूरच्या घोडदळाला माघारी फिरण्याचा सल्ला देण्यात आल्याचे या युद्धाच्या कथनांमध्ये नमूद केले जाते. मात्र मेजर दलपत सिंह यांनी आपल्या सैनिकांसह पुढे जाण्याचा निर्णय घेतला.
या लढाईशी संबंधित प्रसिद्ध कथनानुसार, रणभूमीवर उतरलेल्या सैनिकांनी विजय मिळवणे किंवा बलिदान देणे, यापैकी एका परिणामासाठी तयार राहण्याची भूमिका घेतली होती. त्यामुळे मेजर दलपत सिंह यांचे नेतृत्व आणि जोधपूर लांसर्सचा लढाऊ आत्मविश्वास या युद्धाच्या इतिहासात विशेषत्वाने स्मरणात राहिला.
२३ सप्टेंबरला हायफावर घोडदळाची कारवाई
२३ सप्टेंबर १९१८ रोजी सकाळी म्हैसूर लांसर्सने हायफाच्या उत्तरेकडून पुढे सरकत कारवाई केली. त्याचवेळी जोधपूर लांसर्सने माउंट कार्मेल आणि किशोन नदीदरम्यानच्या मार्गाने हल्ला केला.
मशीनगनच्या चौक्या आणि तोफांच्या माऱ्याला तोंड देत भारतीय घोडदळाने पुढे कूच केली. त्या काळात युद्धामध्ये आधुनिक शस्त्रास्त्रांचा वापर वाढत असतानाही घोड्यावरून तलवार आणि भाल्यांनी केलेली ही कारवाई ऐतिहासिक मानली जाते.
जोधपूर लांसर्सकडून मोठ्या संख्येने सैनिकांना ताब्यात घेतल्याचा उल्लेख
उपलब्ध युद्धवर्णनानुसार, जोधपूर लांसर्सने सुमारे १,३५० ऑटोमन आणि जर्मन सैनिकांना युद्धकैदी बनवले. काही तासांच्या लढाईनंतर हायफावर मित्रराष्ट्रांचे नियंत्रण प्रस्थापित झाले. त्यानंतर जवळील अक्कालाही ताब्यात घेण्यात आले.
या लढाईत भारतीय सैनिकांचाही मोठा बळी गेला. सुमारे ४४ भारतीय सैनिक शहीद झाल्याचा उल्लेख केला जातो. त्यांच्या स्मृती हायफा वॉर सिमेट्रीमध्ये जतन करण्यात आल्या आहेत.
मेजर दलपत सिंह शेखावत यांना ‘हायफाचा नायक’ म्हणून स्मरण
लढाईदरम्यान मेजर दलपत सिंह शेखावत शहीद झाले. युद्धातील त्यांच्या नेतृत्वामुळे त्यांना ‘हायफाचा नायक’ म्हणून स्मरण केले जाते. भारतीय सैनिकांच्या शौर्याची आठवण भारतासह हायफामध्येही विविध स्मारकांमधून जपली गेली आहे.
या युद्धाचा उल्लेख काँग्रेस खासदार शशी थरूर यांनीही केला असून, हायफा युद्धातील भारतीय घोडदळाच्या भूमिकेकडे त्यांनी लक्ष वेधले आहे. या ऐतिहासिक घटनेकडे भारत, इस्रायल आणि पॅलेस्टिनी समाजांमध्ये वेगवेगळ्या ऐतिहासिक दृष्टिकोनातून पाहिले जाते.
तलवार आणि आधुनिक शस्त्रास्त्रांमधील संघर्षाची ऐतिहासिक नोंद
हायफा युद्धाचे वैशिष्ट्य म्हणजे आधुनिक मशीनगन आणि तोफखान्याच्या विरोधात भारतीय घोडदळाने पारंपरिक शस्त्रांसह केलेली कारवाई. त्यामुळे हे युद्ध पहिल्या महायुद्धातील घोडदळाच्या उल्लेखनीय मोहिमांपैकी एक म्हणून इतिहासात नोंदले गेले आहे.
हायफा विजयाची आठवण आजही भारतीय सैनिकांच्या योगदानाशी जोडली जाते. १९१८ मधील या लढाईत जोधपूर, म्हैसूर आणि हैदराबाद संस्थानांच्या सैनिकांनी बजावलेली भूमिका भारतीय लष्करी इतिहासातील एक महत्त्वपूर्ण अध्याय मानली जाते.
(SDNA)