फतह-३ विरुद्ध ब्रह्मोस: वेगापलीकडेही आहे मोठा फरक; क्षेपणास्त्रासोबत संपूर्ण यंत्रणा महत्त्वाची

नवी दिल्ली | २४ सप्टेंबर

पाकिस्तानने अलीकडेच फतह-३ या नव्या क्षेपणास्त्र प्रणालीची चाचणी केल्यानंतर भारताच्या ब्रह्मोस क्षेपणास्त्राशी त्याची तुलना सुरू झाली आहे. दोन्ही प्रणालींच्या वेग, अचूकता आणि मारक क्षमतेबाबत चर्चा होत असली, तरी संरक्षण क्षेत्रातील विश्लेषकांच्या मते केवळ क्षेपणास्त्राचा वेग किंवा पल्ला पाहून दोन्हींची थेट तुलना करणे योग्य ठरणार नाही. त्यांची तैनाती, वापराची पद्धत, लॉन्च प्लॅटफॉर्म आणि त्यामागील संपूर्ण संरक्षण यंत्रणा हेही तितकेच महत्त्वाचे घटक आहेत.

फतह-३बाबत अद्याप मर्यादित माहिती

पाकिस्तानकडून फतह-३च्या तांत्रिक वैशिष्ट्यांविषयी सार्वजनिक पातळीवर तुलनेने कमी माहिती उपलब्ध आहे. या प्रणालीचा अचूक प्रकार, वेग, मार्गदर्शन प्रणाली आणि प्रत्यक्ष ऑपरेशनल क्षमता याबाबत विविध संरक्षण विश्लेषकांकडून वेगवेगळी मते व्यक्त करण्यात आली आहेत.

काही विश्लेषणांनुसार फतह-३ ही मार्गदर्शित क्वासी-बॅलिस्टिक प्रणाली असू शकते, तर काही अहवालांमध्ये तिची तुलना चीनच्या काही सुपरसॉनिक क्षेपणास्त्र तंत्रज्ञानाशी केली जाते. मात्र, या दाव्यांना पाकिस्तानकडून अधिकृतपणे सविस्तर पुष्टी मिळालेली नाही.

ब्रह्मोसची ताकद नेमकी कुठे?

भारत आणि रशियाच्या संयुक्त सहकार्याने विकसित झालेली ब्रह्मोस ही सुपरसॉनिक क्रूझ क्षेपणास्त्र प्रणाली आहे. सार्वजनिक माहितीनुसार तिचा वेग मॅक २.८ ते ३च्या आसपास आहे. जमिनीवरून, युद्धनौकांवरून तसेच हवाई प्लॅटफॉर्मवरून तिच्या विविध आवृत्त्या वापरल्या जातात.

ब्रह्मोसची महत्त्वाची बाब म्हणजे तिच्या तैनातीची विविधता. भारतीय लष्कर, नौदल आणि हवाई दलासाठी तिच्या वेगवेगळ्या आवृत्त्या विकसित करण्यात आल्या आहेत. त्यामुळे ही प्रणाली केवळ एका प्रकारच्या लॉन्चरवर अवलंबून राहत नाही.

फतह-३ आणि ब्रह्मोसमध्ये मूलभूत फरक

फतह-३च्या तुलनेत ब्रह्मोसचा सर्वात महत्त्वाचा फरक म्हणजे तिच्या भोवती उभे राहिलेले व्यापक ऑपरेशनल नेटवर्क. लक्ष्य निश्चिती, निगराणी, कमांड आणि नियंत्रण, विविध प्लॅटफॉर्मवरून प्रक्षेपण आणि सैन्याच्या विविध शाखांशी समन्वय या बाबी क्षेपणास्त्राच्या प्रत्यक्ष परिणामकारकतेत महत्त्वाची भूमिका बजावतात.

उपलब्ध माहितीनुसार फतह-३ ही प्रामुख्याने जमिनीवर आधारित प्रणाली आहे. त्यामुळे ब्रह्मोसप्रमाणे विविध प्रकारच्या प्लॅटफॉर्मवर तिची तैनाती करण्यासाठी पाकिस्तानला अतिरिक्त तांत्रिक आणि ऑपरेशनल क्षमता विकसित करावी लागू शकते.

केवळ वेग पुरेसा नसतो

सुपरसॉनिक वेगामुळे प्रतिस्पर्ध्याच्या हवाई संरक्षण व्यवस्थेला प्रतिक्रिया देण्यासाठी उपलब्ध वेळ कमी होऊ शकतो. मात्र, आधुनिक क्षेपणास्त्र युद्धात वेगासोबत अचूक मार्गदर्शन, लक्ष्याची माहिती, सेन्सर नेटवर्क, कमांड प्रणाली आणि हवाई संरक्षणाला चकवा देण्याची क्षमता यांनाही महत्त्व असते.

यामुळे एखाद्या क्षेपणास्त्राची क्षमता ठरवताना केवळ त्याचा वेग किंवा पल्ला पाहण्याऐवजी संपूर्ण शस्त्रप्रणालीचा विचार केला जातो.

ब्रह्मोसभोवती तयार झालेले ऑपरेशनल नेटवर्क

गेल्या अनेक वर्षांत भारताने ब्रह्मोसच्या विविध आवृत्त्यांचा सैन्याच्या तिन्ही दलांमध्ये समावेश करण्यावर भर दिला आहे. लक्ष्य शोधणे आणि त्याची माहिती मिळवणे, कमांड-एंड-कंट्रोल प्रणाली, लॉन्च प्लॅटफॉर्म आणि तैनातीची प्रक्रिया यांचा त्यात समावेश होतो.

याच कारणामुळे संरक्षण विश्लेषकांच्या मते ब्रह्मोसची तुलना एखाद्या स्वतंत्र क्षेपणास्त्राशी करण्याऐवजी संपूर्ण ऑपरेशनल प्रणालीच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते.

फतह-३समोरचे आव्हान

फतह-३मुळे पाकिस्तानच्या प्रिसिजन-स्ट्राइक क्षमतेत वाढ होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात असली, तरी त्याची प्रत्यक्ष क्षमता आणि ऑपरेशनल वापराचे स्वरूप स्पष्ट होण्यासाठी अधिक चाचण्या आणि अधिकृत तांत्रिक माहिती आवश्यक आहे.

दक्षिण आशियातील क्षेपणास्त्र स्पर्धेच्या पार्श्वभूमीवर अशा प्रणालींचा विकास दोन्ही देशांच्या पारंपरिक आणि सामरिक क्षमतेवर परिणाम करू शकतो. त्यामुळे फतह-३ आणि ब्रह्मोस यांच्यातील तुलना करताना केवळ ‘कोणाचे क्षेपणास्त्र अधिक शक्तिशाली’ या चौकटीऐवजी त्यांची तांत्रिक रचना, तैनाती, मार्गदर्शन क्षमता आणि संपूर्ण संरक्षण नेटवर्क यांचा विचार करणे महत्त्वाचे ठरते.

(SDNA)