नवी दिल्ली | २४ सप्टेंबर २०२६
विशेष गहन पुनरीक्षण अर्थात SIR प्रक्रिया आणि मतदार यादीतील बदलांवरून देशातील राजकीय वातावरण तापले आहे. काँग्रेसचे लोकसभा विरोधी पक्षनेते राहुल गांधी यांनी गुरुवारी पत्रकार परिषद घेत मुख्य निवडणूक आयुक्त ज्ञानेश कुमार यांच्या कार्यपद्धतीवर गंभीर प्रश्न उपस्थित केले. त्यांनी ज्ञानेश कुमार यांनी तातडीने पदाचा राजीनामा द्यावा, अशी मागणी केली.
राहुल गांधी यांनी निवडणूक प्रक्रियेतील कथित अनियमितता आणि मतदार यादीशी संबंधित मुद्दे उपस्थित करत **‘व्होट चोरी’**चा आरोप पुन्हा केला. त्यांच्या मते, मतदानाचा अधिकार सुरक्षित ठेवण्याची जबाबदारी निवडणूक आयोगाची असून मतदार यादी किंवा मतदान प्रक्रियेबाबत गंभीर प्रश्न निर्माण झाल्यास त्याचा थेट संबंध लोकशाही संस्थांच्या विश्वासार्हतेशी येतो.
‘सत्ताविरोधी लाट अचानक गायब कशी?’
पत्रकार परिषदेत राहुल गांधी यांनी भारतीय राजकारणातील अँटी-इन्कम्बन्सी अर्थात सत्ताविरोधी लाटेचा मुद्दाही उपस्थित केला. हरियाणा, महाराष्ट्र, उत्तर प्रदेश, मध्य प्रदेश आणि गुजरात या राज्यांचा संदर्भ देत त्यांनी विविध निवडणुकांमध्ये सत्ताबदल होत आले असल्याचे नमूद केले.
राहुल गांधी यांनी माजी पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांचे उदाहरण देत लोकप्रिय सरकारांनाही काही काळानंतर सत्ताविरोधी वातावरणाचा सामना करावा लागू शकतो, असे सांगितले. त्यांच्या म्हणण्यानुसार, भारतीय राजकारणात अँटी-इन्कम्बन्सी ही दीर्घकाळापासून दिसणारी राजकीय प्रवृत्ती आहे.
निवडणूक आयोगातील मतभेदांचा संदर्भ
राहुल गांधी यांनी निवडणूक आयोगातील दोन निवडणूक आयुक्तांनी काही निर्णयांवर नोंदवलेल्या आक्षेपांचाही उल्लेख केला. द इंडियन एक्स्प्रेसच्या वृत्तानुसार, निवडणूक आयुक्त सुखबीर सिंह संधू आणि विवेक जोशी यांनी गेल्या दहा महिन्यांत विविध निर्णयांबाबत किमान १४ वेळा लेखी आक्षेप नोंदवले होते. या प्रकरणात मतदारांची नावे समाविष्ट करणे, वगळणे आणि SIR प्रक्रियेशी संबंधित बाबींचा समावेश असल्याचे वृत्त आहे.
या पार्श्वभूमीवर विरोधी पक्षांनी मुख्य निवडणूक आयुक्तांच्या भूमिकेवर प्रश्न उपस्थित करत त्यांच्या पदावरून हटवण्याची मागणी केली आहे. काही पक्षांनी SIR प्रक्रिया थांबवून या संपूर्ण प्रकरणाची स्वतंत्र चौकशी करण्याची मागणीही केली आहे.
‘मतदानापासून संविधानापर्यंत सर्वकाही जोडलेले’
राहुल गांधी यांनी मतदानाचा अधिकार, संविधान, कायदे आणि लोकशाही संस्था यांच्यातील परस्परसंबंधावर भर दिला. त्यांच्या मते, मतदारांच्या मतदानाच्या अधिकारावरच प्रश्न निर्माण झाला तर त्याचा परिणाम पुढे कायदे आणि संस्थांच्या वैधतेबाबतच्या चर्चेवर होऊ शकतो.
त्यांनी असा दावा केला की, कथितरीत्या चुकीच्या पद्धतीने निवडून आलेल्या प्रतिनिधींनी केलेल्या कायद्यांच्या वैधतेवरही प्रश्न निर्माण होतील. मात्र हे राहुल गांधी यांनी केलेले राजकीय दावे आहेत; त्यांना स्वतंत्र कायदेशीर निष्कर्ष म्हणून मांडता येत नाही.
२०२४च्या निवडणुकीवरही राहुल गांधींचे आरोप
राहुल गांधी यांनी २०२४च्या लोकसभा निवडणुकीसह त्यानंतर झालेल्या काही विधानसभा निवडणुकांच्या प्रक्रियेवरही प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले. त्यांच्या मते, निवडणूक प्रक्रियेत कथित अनियमितता झाली असून याबाबत त्यांनी यापूर्वीही मुद्दे मांडले आहेत.
दरम्यान, भाजपने निवडणूक आयोगातील मतभेदांकडे वेगळ्या दृष्टिकोनातून पाहिले आहे. भाजपचे प्रवक्ते संबित पात्रा यांनी निवडणूक आयुक्तांमधील चर्चा आणि मतभेद हे घटनात्मक संस्थेतील प्रक्रियेचा भाग असल्याचे म्हटले आहे. SIR संदर्भातील अंतिम निर्णय एकमताने झाल्याचा पक्षाचा दावा आहे.
विरोधकांकडून चौकशीची मागणी
राहुल गांधींच्या मागणीसोबतच विविध विरोधी पक्षांनीही ज्ञानेश कुमार यांच्या भूमिकेवर प्रश्न उपस्थित केले आहेत. काही नेत्यांनी सर्वोच्च न्यायालयाच्या देखरेखीखाली निष्पक्ष चौकशी करण्याची मागणी केली असून SIR प्रक्रियेवर पुनर्विचार करण्याची मागणीही पुढे आली आहे.
या संपूर्ण वादामुळे मतदार यादीतील बदल, SIR प्रक्रिया, निवडणूक आयोगातील अंतर्गत मतभेद आणि निवडणूक प्रक्रियेवरील विश्वास याबाबतची राजकीय चर्चा आणखी तीव्र झाली आहे.
(SDNA)