मृत्यूनंतर खात्यातील रक्कम संपत नाही; आवश्यक कागदपत्रे सादर केल्यानंतर वैध दावेदाराला मिळू शकते रक्कम
नवी दिल्ली (SDNA) — बँक खात्यात जमा असलेली रक्कम खातेदाराच्या मृत्यूनंतर संपत नाही. खातेदाराच्या निधनानंतर खात्यातील शिल्लक रकमेवर वैध दावेदाराकडून दावा करता येतो. भारतीय रिझर्व्ह बँकेने (RBI) अशा दाव्यांचा निपटारा अधिक सुलभ आणि वेळेत व्हावा यासाठी बँकांना आवश्यक मार्गदर्शक सूचना दिल्या आहेत.
कुटुंबातील व्यक्तीच्या निधनानंतर भावनिक धक्क्यासोबत अनेक प्रशासकीय प्रक्रिया पार पाडाव्या लागतात. अशा वेळी बँक खाते, मुदत ठेव (FD) किंवा अन्य ठेवींमधील रक्कम मिळविण्याची प्रक्रिया स्पष्ट असल्यास कुटुंबीयांची मोठी गैरसोय टाळता येऊ शकते. त्यामुळे बँक खात्यात नॉमिनी अर्थात नामनिर्देशित व्यक्तीची नोंद करणे महत्त्वाचे मानले जाते.
नॉमिनीची नोंद असल्यास प्रक्रिया कशी होते?
खातेदाराने बँक खात्यात नॉमिनीची नोंद केलेली असल्यास त्याच्या निधनानंतर दावा प्रक्रिया तुलनेने सोपी होऊ शकते. नॉमिनीला बँकेने निश्चित केलेली प्रक्रिया पूर्ण करून आवश्यक कागदपत्रे सादर करावी लागतात.
नॉमिनीची माहिती बँकेच्या नोंदीत आधीपासून उपलब्ध असल्याने दाव्याशी संबंधित औपचारिकता पूर्ण करण्यास मदत होते. मात्र, नॉमिनीची नोंद म्हणजे खात्यातील रकमेच्या अंतिम मालकीचा निर्णय असा अर्थ होत नाही. वारसाहक्काचे प्रश्न स्वतंत्र कायदेशीर तरतुदींनुसार ठरू शकतात.
दावा करण्यासाठी कोणती पावले उचलावी?
खातेदाराच्या निधनानंतर संबंधित बँकेच्या शाखेत किंवा बँकेने उपलब्ध करून दिलेल्या ऑनलाइन सुविधेद्वारे दावा प्रक्रिया सुरू करता येते.
सामान्यतः पुढील बाबी महत्त्वाच्या ठरतात —
१. माहिती घ्या : संबंधित बँकेच्या शाखेशी संपर्क साधून मृत खातेदाराच्या खात्यावरील दावा प्रक्रियेची माहिती घ्यावी.
२. क्लेम फॉर्म भरा : बँकेने निर्धारित केलेला दावा अर्ज भरावा.
३. कागदपत्रे जमा करा : बँकेने मागितलेली आवश्यक कागदपत्रे अर्जासोबत सादर करावीत.
खाते, नॉमिनीची नोंद आणि बँकेच्या उपलब्ध नोंदींनुसार आवश्यक कागदपत्रे व प्रक्रिया वेगळी असू शकते. त्यामुळे संबंधित बँकेकडून अद्ययावत कागदपत्रांची यादी घेणे योग्य ठरेल.
दाव्याच्या निपटाऱ्यासाठी १५ दिवसांची तरतूद
RBIच्या मार्गदर्शक सूचनांमध्ये मृत खातेदारांच्या ठेवी तसेच सुरक्षित ठेव लॉकर किंवा त्यातील वस्तूंशी संबंधित दाव्यांचा वेळेत निपटारा करण्यावर भर देण्यात आला आहे.
आवश्यक कागदपत्रे प्राप्त झाल्यानंतर आणि बँकेची निर्धारित प्रक्रिया पूर्ण झाल्यावर पात्र दाव्यांचा निपटारा करण्यासाठी १५ दिवसांची वेळमर्यादा ठेवण्यात आली आहे. यामुळे मृत खातेदाराच्या कुटुंबीयांना दीर्घकाळ बँकिंग प्रक्रियेत अडकून राहावे लागू नये, हा त्यामागील उद्देश आहे.
नॉमिनीची नोंद का महत्त्वाची?
बँक खात्यात नॉमिनीची नोंद करणे ही साधी प्रक्रिया असली तरी खातेदाराच्या निधनानंतर ती कुटुंबीयांसाठी उपयुक्त ठरू शकते.
नॉमिनीची माहिती बँकेच्या रेकॉर्डमध्ये उपलब्ध असल्याने संबंधित दावा पुढे नेण्याच्या प्रक्रियेत मदत होते. त्यामुळे प्रत्येक खातेदाराने आपल्या बँक खात्यांसह मुदत ठेवी आणि लागू असलेल्या अन्य ठेवींमध्ये नॉमिनीची माहिती अद्ययावत ठेवणे आवश्यक आहे.
कुटुंबाच्या परिस्थितीत बदल झाल्यास नॉमिनीची माहिती वेळोवेळी तपासून आवश्यक ते बदल करणेही महत्त्वाचे आहे.
नॉमिनी म्हणजे अंतिम वारस नव्हे
नॉमिनीची भूमिका आणि कायदेशीर वारसाहक्क हे दोन वेगळे विषय आहेत. बँकेकडून नॉमिनीला रक्कम देण्याची प्रक्रिया आणि मृत व्यक्तीच्या संपत्तीवरील अंतिम वारसाहक्काचा प्रश्न स्वतंत्र कायदेशीर बाबींशी संबंधित असू शकतो.
त्यामुळे बँक खात्यात नॉमिनीची माहिती अचूक ठेवण्याबरोबरच कुटुंबाने संपत्ती, वारसाहक्क आणि अन्य आर्थिक कागदपत्रे व्यवस्थित ठेवणेही आवश्यक आहे.
आजच करा ही छोटी पण महत्त्वाची तयारी
खातेदाराच्या निधनानंतर कुटुंबीयांना बँक खाते, कागदपत्रे किंवा दाव्याची प्रक्रिया शोधण्यात अडचण येऊ नये, यासाठी आवश्यक आर्थिक माहिती व्यवस्थित ठेवणे फायदेशीर ठरते.
बँक खात्यात नॉमिनीची नोंद करा, त्याची माहिती वेळोवेळी तपासा आणि आवश्यक बँकिंग माहिती कुटुंबातील विश्वासू व्यक्तींना उपलब्ध करून द्या.
RBIच्या ‘आरबीआय म्हणते’ या ग्राहक जनजागृती उपक्रमातूनही बँकिंग आणि आर्थिक व्यवहारांबाबत नागरिकांना जागरूक करण्याचे काम केले जाते.
लक्षात ठेवा—आज केलेली छोटी आर्थिक तयारी भविष्यात कुटुंबाला मोठ्या प्रशासकीय अडचणींपासून वाचवू शकते.