फेक न्यूजपासून डीपफेकपर्यंतचा धोका; डिजिटल युगात सत्य पडताळणी आणि जनजागृती ठरणार महत्त्वाची
नवी दिल्ली। मोबाईलच्या एका क्लिकवर जगभरातील माहिती उपलब्ध करून देणाऱ्या सोशल मीडियाने संवादाची व्याख्याच बदलून टाकली आहे. फेसबुक, एक्स, इन्स्टाग्राम, यूट्यूब आणि व्हॉट्सअॅपसारख्या डिजिटल प्लॅटफॉर्ममुळे माहिती काही क्षणांत लाखो लोकांपर्यंत पोहोचते. मात्र, माहितीचा हाच वेग आता राष्ट्रीय सुरक्षेसाठी एका नव्या आव्हानाचे रूप घेत आहे. खोटी माहिती, दिशाभूल करणारे व्हिडिओ, डीपफेक, बनावट अकाउंट आणि कृत्रिम पद्धतीने तयार केलेले ऑनलाइन वातावरण यामुळे ‘माहिती युद्ध’ अधिक गुंतागुंतीचे झाले आहे.
माहिती युद्धाचा उद्देश केवळ एखाद्या ठिकाणी प्रत्यक्ष नुकसान करणे असा नसतो. समाजातील विश्वास डळमळीत करणे, भीती किंवा संभ्रम निर्माण करणे, एखाद्या घटनेबाबत चुकीची धारणा तयार करणे आणि लोकांच्या निर्णयक्षमतेवर परिणाम घडवून आणणे, हेही त्याचे संभाव्य परिणाम असू शकतात.
एका व्हिडिओचा वेग, लाखोंवर परिणाम
पूर्वी एखादा प्रचार किंवा अफवा मोठ्या प्रमाणावर पोहोचण्यासाठी वृत्तपत्र, रेडिओ किंवा दूरदर्शनसारख्या माध्यमांवर अवलंबून राहावे लागत होते. आता स्मार्टफोनमधून तयार केलेला एखादा व्हिडिओ काही मिनिटांत मोठ्या संख्येने लोकांपर्यंत पोहोचू शकतो.
यातील सर्वात मोठी अडचण म्हणजे माहितीच्या वेगापेक्षा सत्यापनाची प्रक्रिया अनेकदा मागे पडते. एखादा संदेश खरा आहे की नाही, त्याचा स्रोत कोणता आहे, चित्र किंवा व्हिडिओ नेमका कधीचा आहे, याची पडताळणी न करता तो पुढे पाठवला जातो. अशा परिस्थितीत चुकीची माहिती वेगाने पसरू शकते.
सामाजिक सलोख्यासमोरही आव्हान
भारतासारख्या विविधतेने नटलेल्या देशात सोशल मीडियावरील दिशाभूल करणाऱ्या सामग्रीचा परिणाम अधिक संवेदनशील ठरू शकतो. धर्म, जात, भाषा किंवा प्रदेशाशी संबंधित एखादी घटना चुकीच्या संदर्भात मांडली गेल्यास समाजात गैरसमज निर्माण होण्याची शक्यता असते.
एखाद्या स्थानिक घटनेला वेगळा रंग देऊन ती मोठ्या सामाजिक किंवा धार्मिक संघर्षाशी जोडण्याचा प्रयत्न केला जाऊ शकतो. त्यामुळे प्रशासनासमोर केवळ कायदा-सुव्यवस्थेचे नव्हे, तर विश्वसनीय माहिती नागरिकांपर्यंत पोहोचवण्याचेही आव्हान निर्माण होते.
डीपफेकमुळे सत्य आणि बनावटपणातील सीमारेषा धूसर
कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या वाढत्या वापरामुळे डीपफेक हे माहिती युद्धातील महत्त्वाचे आव्हान बनले आहे. एखाद्या व्यक्तीचा चेहरा, आवाज किंवा बोलण्याची शैली वापरून अत्यंत वास्तव वाटणारा बनावट व्हिडिओ तयार केला जाऊ शकतो.
राजकीय नेते, अधिकारी, लष्करी अधिकारी किंवा प्रसिद्ध व्यक्तींच्या नावाने अशा बनावट सामग्रीचा प्रसार झाल्यास नागरिकांमध्ये संभ्रम निर्माण होऊ शकतो. विशेषतः युद्ध, दहशतवादी घटना, निवडणूक किंवा राष्ट्रीय संकटाच्या काळात अशा सामग्रीचा परिणाम अधिक गंभीर ठरू शकतो.
संरक्षण क्षेत्रात अधिक सावधगिरीची गरज
माहिती युद्धाचा संबंध संरक्षण व्यवस्थेशीही जोडला जातो. लष्करी कारवाईदरम्यान सैनिकांची हालचाल, ठिकाणे, शस्त्रसामग्री किंवा हानीबाबत चुकीची माहिती पसरवली जाऊ शकते.
जुन्या युद्धातील चित्रफीत सध्याच्या घटनेची असल्याचे भासवणे, बनावट सैनिकांचे व्हिडिओ तयार करणे किंवा खोटे निवेदन एखाद्या अधिकाऱ्याच्या नावाने प्रसारित करणे, अशा प्रकारांमधून जनमानसावर प्रभाव टाकण्याचा प्रयत्न होऊ शकतो. त्यामुळे सुरक्षा विषयक माहिती शेअर करताना विशेष काळजी घेणे आवश्यक आहे.
सीमावाद आणि आंतरराष्ट्रीय प्रतिमेवरही परिणाम
माहिती युद्ध केवळ देशांतर्गत परिस्थितीपुरते मर्यादित नाही. आंतरराष्ट्रीय पातळीवरही सोशल मीडिया एखाद्या देशाच्या प्रतिमेबाबत विशिष्ट धारणा निर्माण करण्यासाठी वापरला जाऊ शकतो.
सीमा विवाद, दहशतवाद, काश्मीर, अंतर्गत अस्थिरता किंवा इतर संवेदनशील मुद्द्यांशी संबंधित माहिती सातत्याने एका विशिष्ट पद्धतीने मांडली गेल्यास त्याचा आंतरराष्ट्रीय जनमतावर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे डिजिटल माध्यमांवरील माहितीचे स्वरूप आणि तिचा स्रोत समजून घेणे महत्त्वाचे ठरते.
बॉट आणि बनावट अकाउंटचा वाढता वापर
सोशल मीडियावर मोठ्या प्रमाणात एकसारखे संदेश दिसले की त्या विषयाला व्यापक जनसमर्थन असल्याचा आभास निर्माण होऊ शकतो. मात्र, काही वेळा अनेक अकाउंट एकाच व्यक्ती किंवा समूहाकडून चालवली जाऊ शकतात.
एकाच संदेशाची वारंवार पुनरावृत्ती करून तो लोकप्रिय असल्याचे वातावरण तयार केले जाऊ शकते. त्यामुळे खरे जनमत आणि कृत्रिमरीत्या तयार केलेले ऑनलाइन वातावरण यातील फरक ओळखणे सर्वसामान्यांसाठी कठीण होऊ शकते.
आपत्तीच्या काळात चुकीची माहिती अधिक धोकादायक
पूर, भूकंप, महामारी किंवा इतर मोठ्या संकटांच्या काळात चुकीची माहिती नागरिकांच्या प्रत्यक्ष सुरक्षेवर परिणाम करू शकते. चुकीच्या ठिकाणी मदत मिळत असल्याची माहिती, बनावट आपत्कालीन सूचना किंवा दिशाभूल करणारे संदेश यामुळे लोक चुकीचे निर्णय घेऊ शकतात.
अशा वेळी प्रशासनाकडून जलद, स्पष्ट आणि विश्वसनीय माहिती उपलब्ध होणे अत्यंत आवश्यक ठरते.
तंत्रज्ञानासोबत संस्थात्मक तयारीही गरजेची
माहिती युद्धाच्या आव्हानांना सामोरे जाण्यासाठी केवळ तंत्रज्ञान पुरेसे ठरणार नाही. फेक न्यूज, डीपफेक आणि बनावट नेटवर्क शोधण्यासाठी आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर वाढवण्यासोबतच प्रशिक्षित मनुष्यबळ आणि सक्षम संस्थात्मक यंत्रणाही आवश्यक आहे.
कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या मदतीने संशयास्पद सामग्री शोधता येऊ शकते; मात्र अंतिम सत्यापनासाठी तज्ज्ञांची भूमिका महत्त्वाची राहणार आहे. विविध सरकारी विभागांमध्ये समन्वय वाढवून संकटाच्या काळात अधिकृत माहिती नागरिकांपर्यंत वेगाने पोहोचवणेही आवश्यक आहे.
सोशल मीडिया कंपन्यांची जबाबदारीही महत्त्वाची
डिजिटल प्लॅटफॉर्म चालवणाऱ्या कंपन्यांनाही बनावट अकाउंट, समन्वित दिशाभूल करणाऱ्या मोहिमा आणि धोकादायक बनावट सामग्री ओळखण्यासाठी प्रभावी यंत्रणा उभारावी लागेल.
मात्र, चुकीच्या माहितीविरोधातील कारवाई करताना अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य, नागरिकांचे अधिकार आणि माहितीच्या मुक्त प्रवाहाचा समतोल राखणे तितकेच महत्त्वाचे आहे.
माहिती युद्धाविरोधातील पहिली ढाल सामान्य नागरिक
या संपूर्ण व्यवस्थेत सर्वसामान्य नागरिकांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे. सोशल मीडियावर आलेला प्रत्येक फोटो, व्हिडिओ किंवा संदेश सत्य आहे असे गृहीत न धरता त्याचा स्रोत तपासणे आवश्यक आहे.
विशेषतः धार्मिक, राजकीय, सामुदायिक आणि संरक्षणाशी संबंधित संवेदनशील सामग्री पुढे पाठवण्यापूर्वी तिची खात्री करणे गरजेचे आहे. संशयास्पद माहिती शेअर न करणे हीच अनेकदा सर्वात सुरक्षित प्रतिक्रिया ठरू शकते.
डिजिटल साक्षरता काळाची गरज
शाळा आणि विद्यापीठांच्या पातळीवर डिजिटल व मीडिया साक्षरतेला अधिक महत्त्व देण्याची गरज आहे. विद्यार्थ्यांना इंटरनेटवरील प्रत्येक माहिती विश्वासार्ह नसते, हे समजावून सांगण्यासोबतच स्रोत तपासणे, फोटो-व्हिडिओची सत्यता पडताळणे आणि फेक न्यूजची प्राथमिक चिन्हे ओळखणे याबाबत प्रशिक्षण देणे आवश्यक आहे.
यामुळे भविष्यातील डिजिटल नागरिक केवळ माहितीचे ग्राहक न राहता जबाबदार माहिती वापरकर्ते बनू शकतील.
राष्ट्रीय सुरक्षा आता केवळ सीमांपुरती मर्यादित नाही
आजच्या डिजिटल युगात राष्ट्रीय सुरक्षेचा अर्थ केवळ सीमा, शस्त्रसामग्री आणि लष्करी सामर्थ्य एवढाच राहिलेला नाही. नागरिकांचा परस्परांवरील विश्वास, सामाजिक एकता आणि योग्य माहितीपर्यंत पोहोच हीदेखील राष्ट्रीय सुरक्षेची महत्त्वाची घटक बनली आहेत.
माहिती युद्धाचा सामना करण्यासाठी तंत्रज्ञानाची ताकद, सक्षम सायबर सुरक्षा, विश्वासार्ह सरकारी संवाद, जबाबदार डिजिटल प्लॅटफॉर्म आणि जागरूक नागरिक यांची एकत्रित भूमिका आवश्यक आहे.
डिजिटल जगात माहिती ही शक्ती आहे; मात्र तीच माहिती चुकीच्या पद्धतीने वापरली गेल्यास सामाजिक विश्वासासाठी आव्हान ठरू शकते. त्यामुळे ‘माहिती मिळवणे’इतकेच ‘माहिती तपासणे’ही आजच्या नागरिकाचे महत्त्वाचे डिजिटल कौशल्य बनले आहे.
— डॉ. सत्यवान सौरभ, पीएचडी (राजनीतिशास्त्र), कवी आणि सामाजिक विचारक
(SDNA)