नवी दिल्ली : भारतीय राजकारणातील काही व्यक्तिमत्त्वे अशी असतात, ज्यांचा राजकीय प्रवास अचानक थांबल्याने पुढील अनेक शक्यतांवर कायमस्वरूपी प्रश्नचिन्ह निर्माण होते. काँग्रेसचे ज्येष्ठ नेते आणि माजी केंद्रीय मंत्री माधवराव सिंधिया यांचे नाव अशाच नेत्यांमध्ये घेतले जाते. 30 सप्टेंबर 2001 रोजी विमान दुर्घटनेत त्यांच्या निधनाने वयाच्या अवघ्या 56व्या वर्षी त्यांची राजकीय कारकीर्द संपुष्टात आली.
त्या काळात सिंधिया हे काँग्रेसमधील प्रभावी राष्ट्रीय नेत्यांपैकी एक होते. लोकसभा निवडणुकीतील सातत्यपूर्ण यश, केंद्रातील मंत्रीपदाचा अनुभव आणि पक्षातील वाढता प्रभाव यामुळे भविष्यातील राष्ट्रीय नेतृत्वाच्या चर्चेत त्यांचे नाव घेतले जात होते. मात्र, ते पंतप्रधान झाले असते का, हा इतिहासातील अनुत्तरित प्रश्नच राहिला.
राजघराण्यात जन्म, पण निवडली लोकशाहीची वाट
माधवराव सिंधिया यांचा जन्म 26 मार्च 1945 रोजी ग्वाल्हेरच्या सिंधिया राजघराण्यात झाला. त्यांचे शिक्षण ग्वाल्हेरमधील सिंधिया स्कूलमध्ये झाले आणि पुढे त्यांनी ऑक्सफर्ड विद्यापीठात शिक्षण घेतले.
राजघराण्याची पार्श्वभूमी असूनही त्यांनी पारंपरिक राजेशाही जीवनापेक्षा लोकशाही राजकारणाचा मार्ग स्वीकारला. अवघ्या 26व्या वर्षी त्यांनी 1971 मध्ये ग्वाल्हेर लोकसभा मतदारसंघातून निवडणूक जिंकून राष्ट्रीय राजकारणात प्रवेश केला.
लोकसभेच्या निवडणुकीत सलग यश
माधवराव सिंधिया यांची निवडणूक कामगिरी त्यांच्या राजकीय कारकिर्दीतील महत्त्वाचा भाग ठरली. 1971 नंतर त्यांनी लोकसभेत अनेक वेळा प्रतिनिधित्व केले आणि त्यांच्या राजकीय प्रवासात लोकसभा निवडणुकीतील पराभवाचा प्रसंग आला नाही, असे त्यांच्या चरित्राशी संबंधित नोंदींमध्ये नमूद केले जाते.
1971 मध्ये त्यांनी जनसंघाच्या पाठिंब्याने अपक्ष उमेदवार म्हणून निवडणूक लढवली होती. मात्र 1977 मध्ये त्यांनी काँग्रेसमध्ये प्रवेश करण्याचा निर्णय घेतला. हा निर्णय त्यांच्या राजकीय कारकिर्दीला नवा वळण देणारा ठरला.
1984 मध्ये अटलबिहारी वाजपेयींविरुद्ध ऐतिहासिक लढत
1984 च्या लोकसभा निवडणुकीत ग्वाल्हेरमध्ये माधवराव सिंधिया आणि भाजपचे ज्येष्ठ नेते अटलबिहारी वाजपेयी आमनेसामने आले. या लढतीकडे संपूर्ण देशाचे लक्ष लागले होते.
विशेष म्हणजे, सिंधिया यांना काँग्रेसकडून उमेदवारी शेवटच्या टप्प्यात मिळाल्याचा उल्लेख राजकीय इतिहासातील या निवडणुकीच्या संदर्भात केला जातो. त्यानंतर झालेल्या थेट लढतीत माधवराव सिंधिया यांनी वाजपेयींचा मोठ्या मताधिक्याने पराभव केला.
या निवडणुकीत सिंधिया यांनी सुमारे 1.75 लाख मतांनी विजय मिळवला, अशी नोंद उपलब्ध राजकीय संदर्भांमध्ये आढळते.
आई विजयाराजे सिंधिया यांची भूमिका चर्चेत
माधवराव सिंधिया यांच्या राजकीय प्रवासात त्यांच्या आई विजयाराजे सिंधिया यांचे व्यक्तिमत्त्वही महत्त्वाचे होते. विजयाराजे सिंधिया या जनसंघ आणि पुढे भाजपमधील प्रमुख नेत्यांपैकी एक होत्या.
1984 मध्ये माधवराव आणि अटलबिहारी वाजपेयी यांच्यात सामना होत असताना, विजयाराजेंना कोणाला पाठिंबा देणार, असा प्रश्न विचारण्यात आल्याचे अनेक राजकीय किस्स्यांमध्ये नमूद केले जाते. त्यावेळी त्यांनी दोघेही माझ्या मुलांसारखे असल्याचे सांगितल्याची आठवण राजकीय चर्चेत केली जाते.
केंद्रात मंत्री म्हणूनही ठसा
माधवराव सिंधिया यांनी केंद्र सरकारमध्ये विविध महत्त्वाची मंत्रीपदे सांभाळली. रेल्वे आणि नागरी विमान वाहतूक यांसारख्या खात्यांमध्ये काम करताना त्यांनी प्रशासकीय अनुभव मिळवला. त्यामुळे ते केवळ निवडणूक जिंकणारे नेते न राहता राष्ट्रीय पातळीवरील धोरणात्मक राजकारणातही सक्रिय झाले.
1990 च्या दशकात काँग्रेसच्या अंतर्गत राजकारणात त्यांचे महत्त्व वाढत गेले. पुढे ते लोकसभेतील काँग्रेसचे उपनेतेही झाले.
2001 मध्ये अचानक संपले राजकीय पर्व
ऑगस्ट 2001 मध्ये संसदेत बोलताना माधवराव सिंधिया यांनी उत्तर प्रदेशातील निवडणुकीनंतर राजकीय परिस्थितीत बदल होईल, असा विश्वास व्यक्त केला होता. त्या काळात केंद्रातील अटलबिहारी वाजपेयी सरकारसमोर राजकीय आव्हाने होती.
मात्र काही आठवड्यांतच परिस्थितीने वेगळे वळण घेतले. 30 सप्टेंबर 2001 रोजी विमान दुर्घटनेत माधवराव सिंधिया यांचे निधन झाले.
त्यांच्या निधनाने काँग्रेसने एक अनुभवी राष्ट्रीय नेता गमावला आणि भारतीय राजकारणातील एका संभाव्य नेतृत्वाच्या प्रवासालाही अकाली विराम मिळाला.
पंतप्रधान झाले असते का?
माधवराव सिंधिया यांच्या निधनानंतर त्यांच्या संभाव्य राजकीय भवितव्याबाबत अनेक तर्क-वितर्क झाले. काँग्रेसचे माजी परराष्ट्रमंत्री के. नटवर सिंह यांनी 2020 मध्ये दिलेल्या एका मुलाखतीत, सिंधिया जिवंत असते तर ते पंतप्रधान झाले असते, असे मत व्यक्त केल्याचे वृत्त आहे.
मात्र इतिहासात ‘जर-तर’ला निश्चित उत्तर नसते. 2004 मध्ये काँग्रेसच्या नेतृत्वाखाली केंद्रात सरकार स्थापन झाले असले तरी माधवराव सिंधिया त्या वेळी जिवंत असते तर त्यांची राजकीय भूमिका नेमकी काय राहिली असती, हे निश्चितपणे सांगता येत नाही.
त्यामुळे माधवराव सिंधिया यांना ‘भावी पंतप्रधान’ मानले जात होते, ही त्यांच्या काळातील राजकीय चर्चेची बाब होती; परंतु ते भारताचे पंतप्रधान झाले असते, हे निश्चित ऐतिहासिक तथ्य नाही.
एक अपूर्ण राहिलेली राजकीय शक्यता
माधवराव सिंधिया यांचा प्रवास हा राजघराण्यातून लोकशाही राजकारणात आलेल्या नेत्याचा, सलग निवडणूक यशाचा आणि राष्ट्रीय पातळीवर स्वतःची ओळख निर्माण केलेल्या राजकारण्याचा प्रवास होता.
अवघ्या 56व्या वर्षी झालेल्या त्यांच्या निधनामुळे त्यांच्या राजकीय कारकिर्दीचा पुढील अध्याय लिहिला गेला नाही. त्यामुळे भारतीय राजकारणात माधवराव सिंधिया यांचे नाव आजही एका अपूर्ण राहिलेल्या राजकीय शक्यतेचे प्रतीक म्हणून चर्चिले जाते.
(SDNA)