५ ते ११ ऑक्टोबर २०२६ मधील Comscore आकडेवारीत राहुल गांधींशी संबंधित ३.६८ कोटी, तर पंतप्रधान नरेंद्र मोदींशी संबंधित २.०८ कोटी इंटरॅक्शनची नोंद; डिजिटल लोकप्रियता मोजताना फॉलोअर्स आणि प्रत्यक्ष पोहोच यांतील फरक महत्त्वाचा
(SDNA) नवी दिल्ली। सोशल मीडियावरील लोकप्रियता ठरवताना एखाद्या नेत्याचे फॉलोअर्स किती आहेत, यापेक्षा त्याच्या पोस्टवर किती प्रतिक्रिया उमटतात, याकडेही लक्ष देणे आवश्यक आहे. फॉलोअर्सची संख्या आणि सोशल मीडियावरील प्रत्यक्ष सहभाग हे दोन वेगवेगळे निकष आहेत. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी आणि काँग्रेस नेते राहुल गांधी यांच्या सोशल मीडिया आकडेवारीतून हा फरक स्पष्ट होत आहे.
५ ते ११ ऑक्टोबर २०२६ या कालावधीतील Comscore India Weekly Social Scorecard नुसार, राहुल गांधींशी संबंधित सोशल मीडिया उपक्रमांवर एकूण ३,६७,७७,०७९ इंटरॅक्शन नोंदवण्यात आले. त्याच कालावधीत पंतप्रधान नरेंद्र मोदींशी संबंधित इंटरॅक्शनची संख्या २,०७,८९,३४८ होती. म्हणजेच, या साप्ताहिक आकडेवारीत राहुल गांधींशी संबंधित इंटरॅक्शनचे प्रमाण मोदींपेक्षा अधिक असल्याचे दिसून येते.
लाइक्स, कमेंट्स, शेअर्स, रीपोस्ट आणि अहवालात समाविष्ट असलेल्या अन्य डिजिटल क्रियांचा इंटरॅक्शनमध्ये समावेश होऊ शकतो. मात्र, या आकडेवारीवरून किती स्वतंत्र व्यक्तींनी संबंधित पोस्ट पाहिल्या, हे निश्चितपणे सांगता येत नाही.
फॉलोअर्सच्या संख्येत मोदींचे मोठे वर्चस्व
Instagram आणि YouTube या प्रमुख डिजिटल प्लॅटफॉर्मवरील उपलब्ध सार्वजनिक आकडेवारीनुसार, पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांचे फॉलोअर्स आणि सबस्क्राइबर्स राहुल गांधींपेक्षा लक्षणीयरीत्या अधिक आहेत.
Instagram वर राहुल गांधींचे सुमारे १.६० कोटी फॉलोअर्स, तर नरेंद्र मोदींचे सुमारे १०.६८ कोटी फॉलोअर्स असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. YouTube वर राहुल गांधींच्या चॅनेलचे सुमारे १.०९ कोटी सबस्क्राइबर्स, तर मोदींच्या चॅनेलचे सुमारे ३.१४ कोटी सबस्क्राइबर्स असल्याचा उल्लेख आहे.
हे आकडे वेगवेगळ्या सार्वजनिक स्रोतांमधून घेतलेले असल्याने त्यांच्या नोंदीच्या तारखांमध्ये फरक असू शकतो. त्यामुळे त्यांना एकाच वेळी नोंदवलेली अधिकृत आणि अद्ययावत आकडेवारी समजणे योग्य ठरणार नाही.
व्हिडिओंच्या व्ह्यूजमध्येही वेगळे चित्र
ऑक्टोबर २०२६ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या एका माध्यम अहवालानुसार, त्यापूर्वीच्या दोन आठवड्यांत निवडणूक आयोगाशी संबंधित राहुल गांधी यांच्या पत्रकार परिषदेला थेट प्रक्षेपणादरम्यान सुमारे २५ लाख व्ह्यूज मिळाल्याचे सांगण्यात आले. त्यांच्या ‘छात्रों की गूंज’ या कार्यक्रमालाही सुमारे १८ लाख व्ह्यूज मिळाल्याचा उल्लेख आहे.
याच कालावधीतील नरेंद्र मोदी यांच्या YouTube चॅनेलवरील एका व्हिडिओने १० लाख व्ह्यूजचा टप्पा गाठल्याचेही नमूद करण्यात आले.
मात्र, हे काही निवडक व्हिडिओंचे आकडे आहेत. केवळ या उदाहरणांच्या आधारे दोन्ही नेत्यांच्या सर्व व्हिडिओंची लोकप्रियता किंवा संपूर्ण सोशल मीडिया कामगिरी यांची तुलना करणे योग्य ठरणार नाही.
फॉलोअर्स, इंटरॅक्शन आणि रीच यांतील नेमका फरक काय?
फॉलोअर्स: एखाद्या नेत्याच्या अकाउंटशी जोडलेल्या प्रेक्षकांची संख्या दर्शवतात.
इंटरॅक्शन: पोस्टवर झालेल्या लाइक्स, कमेंट्स, शेअर्स आणि इतर नोंदवलेल्या कृतींची संख्या दर्शवतात.
रीच: संबंधित सामग्री किती स्वतंत्र व्यक्तींपर्यंत पोहोचली, हे दर्शवते.
व्ह्यूज आणि इम्प्रेशन्स: व्हिडिओ किती वेळा पाहिला गेला किंवा सामग्री किती वेळा प्रदर्शित झाली, यासंबंधीचे स्वतंत्र मापदंड आहेत. प्लॅटफॉर्मच्या नियमांनुसार एकाच व्यक्तीकडून अनेक वेळा झालेल्या दृश्यांची किंवा प्रदर्शनांची नोंदही एकूण संख्येत होऊ शकते.
त्यामुळे डिजिटल लोकप्रियतेचे अचूक विश्लेषण करताना समान प्लॅटफॉर्म, समान कालावधी आणि समान मोजमाप पद्धतींचा वापर करणे आवश्यक आहे.
डिजिटल लोकप्रियतेचा निकाल केवळ एका आकड्यावर ठरत नाही!
उपलब्ध आकडेवारीनुसार, Instagram आणि YouTube वरील फॉलोअर्सच्या बाबतीत नरेंद्र मोदी यांची मोठी आघाडी दिसते. दुसरीकडे, ५ ते ११ ऑक्टोबर २०२६ या कालावधीतील Comscore साप्ताहिक आकडेवारीत राहुल गांधींशी संबंधित सोशल मीडिया इंटरॅक्शन अधिक नोंदवण्यात आले.
मात्र, स्वतंत्र आणि तुलनात्मक रीचची सत्यापित आकडेवारी उपलब्ध नसताना या कालावधीत कोणत्या नेत्याची सामग्री सर्वाधिक लोकांपर्यंत पोहोचली, याचा ठोस निष्कर्ष काढता येत नाही.
थोडक्यात, फॉलोअर्सची संख्या लोकप्रियतेचा एक पैलू सांगते, तर इंटरॅक्शन प्रेक्षकांचा सहभाग दर्शवते. या दोन्हींच्या पलीकडे जाऊन प्रत्यक्ष डिजिटल पोहोच समजून घेण्यासाठी पारदर्शक आणि तुलनात्मक आकडेवारी आवश्यक आहे.
SDNA — राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय डिजिटल वृत्तजाळे (SDNA)