पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या वक्तव्यावर काँग्रेस खासदार सुप्रिया श्रीनेत यांची टीका; भारतीय महाकाव्यांचे मनोरंजनाच्या माध्यमात रूपांतर करण्याच्या मुद्द्यावर सांस्कृतिक संवेदनशीलतेची चर्चा
(SDNA) नवी दिल्ली। भारतीय संस्कृतीचा वारसा आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या माध्यमातून जगभर पोहोचवायचा की धार्मिक ग्रंथांना व्यावसायिक मनोरंजनापासून दूर ठेवायचे, या प्रश्नावरून राजकीय आणि सांस्कृतिक चर्चेला नवे वळण मिळाले आहे. रामायण आणि महाभारतावर आधारित व्हिडिओ गेम्स तयार करण्याच्या पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या सूचनेनंतर विरोधकांनी धार्मिक श्रद्धेचा मुद्दा उपस्थित केला आहे. काँग्रेस नेत्या सुप्रिया श्रीनेत यांच्या प्रतिक्रियेमुळे या विषयावरील राजकीय वाद अधिक चर्चेत आला आहे.
१२ जानेवारी २०२६ रोजी आयोजित ‘विकसित भारत यंग लीडर्स डायलॉग’च्या समारोप सत्रात पंतप्रधान मोदी यांनी भारतीय पौराणिक कथा आणि सांस्कृतिक वारसा आधुनिक गेमिंगच्या माध्यमातून जगापर्यंत पोहोचवण्याच्या शक्यतांचा विचार करण्याचे आवाहन तरुणांना केले होते. रामायण, महाभारत आणि भगवान हनुमान यांच्याशी संबंधित संकल्पनांचा उल्लेख करत त्यांनी या क्षेत्रातील सर्जनशील संधींकडे लक्ष वेधले होते.
मात्र, या सूचनेनंतर धार्मिक ग्रंथांचा वापर डिजिटल मनोरंजनासाठी करताना त्यांच्या सांस्कृतिक महत्त्वाचा आणि श्रद्धेचा आदर राखला जातो का, असा प्रश्न उपस्थित करण्यात आला.
सुप्रिया श्रीनेत यांचा सवाल; धार्मिक श्रद्धेचा मुद्दा ऐरणीवर
काँग्रेस नेत्या सुप्रिया श्रीनेत यांनी पंतप्रधानांच्या वक्तव्यावर प्रतिक्रिया देताना रामायण आणि महाभारत यांना केवळ किस्से-कहाण्यांच्या चौकटीत पाहता येणार नसल्याचे मत मांडले. त्यांच्या म्हणण्यानुसार, हे ग्रंथ कोट्यवधी लोकांच्या धर्मश्रद्धेशी, सांस्कृतिक परंपरांशी आणि जीवनमूल्यांशी जोडलेले आहेत.
या प्रतिक्रियेतून धार्मिक ग्रंथांना आधुनिक गेमिंग आणि व्यावसायिक संधींशी जोडताना त्यांच्या पावित्र्याचा आणि भावनिक महत्त्वाचा विचार केला पाहिजे, असा मुद्दा पुढे आला.
दुसरीकडे, व्हिडिओ गेम्स तयार करण्याची सूचना म्हणजे हिंदू धर्माचा किंवा धार्मिक श्रद्धेचा अपमान, असा निष्कर्ष केवळ या वक्तव्यावरून काढता येत नाही. त्यासाठी वक्तव्याचा संपूर्ण संदर्भ आणि संबंधित शब्दांचे वस्तुनिष्ठ विश्लेषण आवश्यक आहे.
भारतीय संस्कृतीला जागतिक व्यासपीठ मिळण्याची संधी?
या विषयाची दुसरी बाजूही महत्त्वाची आहे. रामायण आणि महाभारतासारख्या महाकाव्यांवर आधारित व्हिडिओ गेम्स, अॅनिमेशन, डिजिटल चित्रपट आणि परस्परसंवादी कथानकांची निर्मिती झाल्यास भारतीय संस्कृती नव्या पिढीपर्यंत आणि आंतरराष्ट्रीय प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचण्याची संधी निर्माण होऊ शकते.
गेमिंग उद्योगात भारतीय कथानकांना स्वतंत्र ओळख मिळू शकते. त्याचबरोबर गेम डिझाइन, अॅनिमेशन, पटकथालेखन, संगीत, ग्राफिक्स आणि डिजिटल निर्मिती क्षेत्रांत रोजगार व उद्योजकतेच्या नव्या संधीही उपलब्ध होऊ शकतात.
मात्र, या प्रक्रियेत धार्मिक पात्रांचे चित्रण, कथानकातील बदल, हिंसेचे सादरीकरण आणि व्यावसायिक उद्देश यांचा विचार काळजीपूर्वक करावा लागेल. सांस्कृतिक वारशाचे आधुनिक माध्यमांत रूपांतर करताना सर्जनशील स्वातंत्र्य आणि श्रद्धेचा आदर यांच्यात संतुलन राखणे हे मोठे आव्हान ठरू शकते.
धार्मिक ग्रंथ, आधुनिक तंत्रज्ञान आणि व्यावसायिक हितसंबंध
या वादातून एक व्यापक प्रश्न समोर आला आहे—धार्मिक आणि सांस्कृतिक वारसा आधुनिक तंत्रज्ञानाशी जोडताना मर्यादा कोण ठरवणार?
समर्थकांच्या दृष्टीने डिजिटल माध्यमे भारतीय परंपरांना जागतिक स्तरावर लोकप्रिय करण्याचे प्रभावी साधन ठरू शकतात. टीकाकारांच्या मते, मात्र धार्मिक प्रतीकांचा वापर केवळ बाजारपेठ, नफा किंवा मनोरंजनापुरता मर्यादित राहू नये.
रामायण आणि महाभारत यांचे महत्त्व केवळ कथानकापुरते मर्यादित नाही. या महाकाव्यांचा भारतीय समाजाच्या सांस्कृतिक कल्पनाविश्वावर, नैतिक विचारांवर आणि धार्मिक परंपरांवर मोठा प्रभाव आहे. त्यामुळे त्यांच्यावर आधारित डिजिटल निर्मिती करताना अभ्यासपूर्ण संशोधन, योग्य संदर्भ आणि सांस्कृतिक संवेदनशीलता आवश्यक ठरते.
वक्तव्याचा संदर्भ आणि राजकीय आरोप यांत फरक आवश्यक
उपलब्ध माहितीनुसार, पंतप्रधान मोदी यांनी भारतीय कथांवर आधारित गेमिंगच्या शक्यता मांडल्या होत्या. हे वक्तव्य जानेवारी २०२६ मध्ये ‘विकसित भारत यंग लीडर्स डायलॉग’दरम्यान करण्यात आले होते; ते ‘मन की बात’ कार्यक्रमातील वक्तव्य नव्हते.
भारतीय महाकाव्यांना गेमिंगच्या माध्यमातून लोकप्रिय करण्याची सूचना आणि धार्मिक ग्रंथांचा जाणीवपूर्वक अवमान करणे, या दोन वेगळ्या बाबी आहेत. त्यामुळे राजकीय आरोपांचे मूल्यमापन करताना वक्तव्याचा मूळ संदर्भ, प्रत्यक्ष शब्द आणि त्यामागील उद्देश यांचा विचार करणे आवश्यक आहे.
निष्कर्ष : संस्कृतीचे जतन की आधुनिकतेशी नवी सांगड?
रामायण आणि महाभारतावर व्हिडिओ गेम्स तयार करण्याच्या सूचनेने धार्मिक श्रद्धा, सांस्कृतिक वारसा, आधुनिक तंत्रज्ञान आणि व्यावसायिक संधी यांच्यातील संबंधांवर चर्चा सुरू केली आहे. विरोधकांनी श्रद्धेच्या दृष्टिकोनातून आक्षेप नोंदवला, तर या संकल्पनेत भारतीय कथांना जागतिक स्तरावर पोहोचवण्याची क्षमता असल्याचेही मानले जात आहे.
या वादाचा केंद्रबिंदू केवळ राजकीय आरोप-प्रत्यारोप नसून भारतीय सांस्कृतिक वारशाचा आधुनिक माध्यमांत वापर कसा करावा, हा आहे. तंत्रज्ञानाचा स्वीकार करताना परंपरेचा आदर राखणे आणि राजकीय प्रतिक्रियांचे मूल्यमापन करताना वस्तुस्थिती व आरोप यांत स्पष्ट फरक करणे, हीच या चर्चेची महत्त्वाची गरज आहे.
SDNA — राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय डिजिटल वृत्तजाळे (SDNA)