AI एजंटकडून उत्पादन निवडण्यापासून पेमेंटपर्यंत मदत; चुकीच्या व्यवहाराची जबाबदारी कोणाची, याबाबतही प्रश्न
नवी दिल्ली, 23 सप्टेंबर (SDNA): ऑनलाइन खरेदीमध्ये आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स अर्थात AIचा वापर झपाट्याने वाढत आहे. ग्राहकाच्या गरजा समजून घेणे, विविध उत्पादनांची तुलना करणे आणि काही प्रकरणांमध्ये खरेदीची प्रक्रिया पूर्ण करण्यापर्यंत AI एजंटची भूमिका पोहोचली आहे. मात्र, या सुविधेबरोबरच आर्थिक फसवणूक, पेमेंट सुरक्षा आणि वैयक्तिक माहितीच्या गैरवापराबाबत चिंता वाढत असल्याचे समोर आले आहे.
Reutersच्या अहवालानुसार, NatWest, Bank of America, ING, Capital One, Commonwealth Bank of Australia आणि न्यूझीलंडमधील ASB Bank यांसह अनेक मोठ्या बँकांनी AI आधारित ‘एजेंटिक कॉमर्स’शी संबंधित संभाव्य जोखमींकडे लक्ष वेधले आहे.
AI एजंटकडे खरेदीची जबाबदारी देणे कितपत सुरक्षित?
AI शॉपिंग एजंट ग्राहकाच्या वतीने उत्पादन शोधू शकतो, पर्यायांची तुलना करू शकतो आणि काही परिस्थितींमध्ये खरेदी पूर्ण करण्यासाठी पुढील प्रक्रिया देखील हाताळू शकतो. मात्र, AIने चुकीचे उत्पादन निवडले, अपेक्षेपेक्षा जास्त रक्कम खर्च केली किंवा संशयास्पद वेबसाइट अथवा पेमेंट पर्यायाचा वापर केला तर त्याचा आर्थिक परिणाम ग्राहकाला सहन करावा लागू शकतो.
AI एजंटमुळे झालेल्या चुकीच्या व्यवहारात किंवा फसवणुकीच्या प्रकरणात ग्राहक, AI सेवा पुरवणारी कंपनी, व्यापारी किंवा बँक यापैकी नेमकी जबाबदारी कोणाची असेल, हा प्रश्नही महत्त्वाचा ठरत आहे.
AIमार्फत खरेदीकडे ग्राहकांचा वाढता कल
AIच्या माध्यमातून उत्पादन शोधण्याकडे ग्राहकांचा कल वाढत असल्याचे काही किरकोळ विक्रेत्यांच्या आकडेवारीतूनही दिसून येते. ब्रिटनमधील John Lewisच्या आकडेवारीनुसार, AI एजंटमार्फत येणाऱ्या सर्चचा वाटा एका वर्षात 0.3 टक्क्यांवरून 2.5 टक्क्यांपर्यंत वाढला आहे.
यावरून ग्राहक पारंपरिक सर्च इंजिनऐवजी AIकडून थेट उत्पादनांची माहिती आणि खरेदीसंबंधी सूचना घेण्याकडे वळत असल्याचे संकेत मिळतात.
पेमेंट आणि वैयक्तिक माहितीची सुरक्षा मोठे आव्हान
बँकांची चिंता केवळ AIकडून चुकीचे उत्पादन निवडले जाण्यापुरती मर्यादित नाही. ग्राहकाच्या कार्डची माहिती, पेमेंटशी संबंधित तपशील आणि अन्य वैयक्तिक आर्थिक माहिती AI प्रणालीद्वारे कशी हाताळली जाते, हा अधिक गंभीर मुद्दा आहे.
AI एजंटने ग्राहकाला एखाद्या वेबसाइटवर नेऊन कार्ड किंवा अन्य आर्थिक माहिती भरण्यास सांगितले आणि ती वेबसाइट सुरक्षित नसल्यास ग्राहकाला आर्थिक नुकसान होण्याची शक्यता निर्माण होऊ शकते. त्याचप्रमाणे, तुलनेने कमी ग्राहक संरक्षण असलेल्या पेमेंट पद्धतीचा वापर झाल्यास फसवणुकीनंतर रक्कम परत मिळवण्याची प्रक्रिया अधिक गुंतागुंतीची ठरू शकते.
AIच्या शिफारसीवर प्रभाव टाकण्यासाठी कंपन्यांमध्ये स्पर्धा
AI आधारित खरेदीचा विस्तार होत असताना कंपन्यांसमोर डिजिटल मार्केटिंगचे नवे आव्हानही उभे राहिले आहे. यापूर्वी Googleसारख्या सर्च इंजिनमध्ये उत्पादन किंवा वेबसाइट वर दिसावी यासाठी कंपन्या SEOवर भर देत होत्या. आता AI चॅटबॉट किंवा शॉपिंग एजंट ग्राहकाला कोणते उत्पादन सुचवतो, यावरही कंपन्यांचे लक्ष केंद्रित झाले आहे.
त्यामुळे भविष्यात ऑनलाइन बाजारपेठेतील स्पर्धा केवळ ग्राहकांपर्यंत पोहोचण्यापुरती न राहता AIच्या शिफारस प्रणालीमध्ये स्थान मिळवण्याभोवतीही फिरू शकते.
AI व्यवहारांची स्वतंत्र ओळख करण्याची गरज
AI आधारित कॉमर्स अधिक सुरक्षित करण्यासाठी व्यवहारांमध्ये AI एजंटची भूमिका स्पष्टपणे ओळखता यावी, अशी अपेक्षा बँकिंग क्षेत्रातून व्यक्त केली जात आहे. AIने घेतलेले खरेदीसंबंधी निर्णय अधिक पारदर्शक असावेत आणि ग्राहकांच्या वैयक्तिक व आर्थिक माहितीचे संरक्षण मजबूत असावे, यावरही भर दिला जात आहे.
ग्राहक आणि व्यापाऱ्यांना कोणती AI शॉपिंग प्रणाली वापरायची याबाबत निवड करण्याचे स्वातंत्र्य असावे, तसेच विविध AI कॉमर्स प्लॅटफॉर्ममध्ये परस्पर सुसंगतता वाढवण्याची गरज असल्याचेही या चर्चेत अधोरेखित झाले आहे.
तंत्रज्ञानाचा वापर वाढताना ग्राहकांची जबाबदारीही महत्त्वाची
AI एजंट ऑनलाइन खरेदी अधिक वेगवान आणि सोपी करू शकतात. मात्र, ही तंत्रज्ञान व्यवस्था अद्याप विकसित होत असून त्यासोबत ग्राहक संरक्षण आणि आर्थिक सुरक्षेशी संबंधित नियमही विकसित होत आहेत.
AIच्या माध्यमातून खरेदी करताना ग्राहकांनी कोणती माहिती प्रणालीला दिली जात आहे, AI कोणत्या वेबसाइटवर घेऊन जात आहे, कोणता पेमेंट पर्याय निवडला जात आहे आणि व्यवहाराची पुष्टी कशी केली जात आहे, याकडे लक्ष देणे आवश्यक ठरते. त्यामुळे AIच्या सुविधेचा वापर वाढत असताना आर्थिक व्यवहार आणि वैयक्तिक डेटाच्या सुरक्षेबाबत सावधगिरी ठेवणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.