TRAIचा नवा नियम; केवळ कॉल आणि SMS वापरणाऱ्या ग्राहकांसाठी स्वतंत्र रिचार्जचा मार्ग मोकळा
नवी दिल्ली। मोबाईल रिचार्जच्या पद्धतीत ग्राहकांना अधिक पर्याय उपलब्ध करून देण्याच्या दिशेने भारतीय दूरसंचार नियामक प्राधिकरणाने (TRAI) महत्त्वाचा बदल केला आहे. Telecom Consumers Protection (Thirteenth Amendment) Regulations, 2026 अंतर्गत दूरसंचार कंपन्यांना केवळ व्हॉइस कॉल आणि SMS सुविधा देणारे स्वतंत्र Special Tariff Voucher (STV) उपलब्ध करून देण्याची तरतूद करण्यात आली आहे.
TRAIने २२ सप्टेंबर २०२६ रोजी हा सुधारित नियम जारी केला. त्यामुळे इंटरनेट डेटाची गरज नसलेल्या ग्राहकांना केवळ कॉल आणि SMSसाठी स्वतंत्र रिचार्ज निवडण्याचा पर्याय मिळणार आहे.
इंटरनेट नको असेल तर डेटासाठी पैसे कशाला?
मोबाईल वापरणाऱ्या प्रत्येक ग्राहकाला इंटरनेट डेटाची आवश्यकता असतेच असे नाही. अनेक ग्राहकांचा फोन वापर प्रामुख्याने कॉल आणि SMSपुरताच मर्यादित असतो.
नव्या नियमांनुसार एखादी दूरसंचार कंपनी ३० दिवस किंवा त्यापेक्षा कमी वैधतेचा Voice+SMS+Data STV उपलब्ध करून देत असेल, तर त्याच कालावधीसाठी Voice आणि SMS-only पर्याय देखील उपलब्ध करून द्यावा लागणार आहे.
अशा प्लॅनमध्ये डेटा सेवा समाविष्ट नसेल आणि त्यानुसार टॅरिफमध्ये योग्य प्रमाणात कपात करण्याची तरतूद करण्यात आली आहे.
३० दिवसांचा रिचार्ज म्हणजे नेमके काय?
नव्या नियमाचा अर्थ असा नाही की आता प्रत्येक मोबाईल रिचार्ज अनिवार्यपणे ३० दिवसांचाच असेल.
TRAIच्या तरतुदीनुसार कंपन्यांनी ज्या वैधता कालावधीचे Voice+SMS+Data STV उपलब्ध केले आहेत, त्या कालावधीसाठी Voice-SMS-only पर्यायही उपलब्ध करून द्यायचा आहे, विशेषतः ३० दिवस किंवा त्यापेक्षा कमी कालावधीच्या योजनांसाठी.
याशिवाय ग्राहकांसाठी किमान एक असा पर्याय उपलब्ध असणे अपेक्षित आहे, ज्याची वैधता दर महिन्याला त्याच तारखेला नूतनीकरण करता येईल. एखाद्या महिन्यात ती तारीख अस्तित्वात नसल्यास त्या महिन्याचा शेवटचा दिवस ग्राह्य धरला जाईल.
२८ दिवसांच्या रिचार्जचा वाद पुन्हा का चर्चेत?
२८ दिवसांच्या मोबाईल रिचार्जबाबत ग्राहकांकडून अनेकदा प्रश्न उपस्थित केले जातात. २८ दिवसांची वैधता असलेल्या योजनांमुळे वर्षभरात १२ ऐवजी सुमारे १३ रिचार्ज करावे लागू शकतात, असा मुद्दा या चर्चेच्या केंद्रस्थानी राहिला आहे.
सांसद राघव चड्ढा यांनीही हा मुद्दा संसदेत मांडल्याचा दावा केला आहे. मार्च २०२६ मध्ये आपण ३० दिवसांची वैधता आणि डेटा नसलेल्या रिचार्जचा मुद्दा उपस्थित केल्याचे त्यांनी म्हटले आहे.
मात्र या नियामकीय बदलाचे संपूर्ण श्रेय एखाद्या एका व्यक्तीच्या मागणीला देणे योग्य ठरणार नाही. TRAIने हितधारकांच्या प्रतिक्रिया, सार्वजनिक सल्लामसलत आणि नियामकीय प्रक्रियेनंतर अंतिम नियम जारी केले आहेत.
एप्रिल २०२६ मध्ये या संदर्भातील मसुदा प्रसिद्ध करून संबंधितांकडून सूचना व हरकती मागविण्यात आल्या होत्या.
कोणत्या ग्राहकांना होऊ शकतो फायदा?
नव्या व्यवस्थेचा विशेष फायदा इंटरनेटचा कमी किंवा अजिबात वापर न करणाऱ्या ग्राहकांना होऊ शकतो.
यामध्ये—
- फीचर फोन वापरणारे ग्राहक,
- इंटरनेटची कमी गरज असलेले ज्येष्ठ नागरिक,
- मर्यादित डेटा वापरणारे ग्राहक,
- अतिरिक्त किंवा सेकंडरी SIM वापरणारे,
- ग्रामीण भागात प्रामुख्याने कॉलिंगसाठी मोबाईल वापरणारे ग्राहक,
- तसेच इंटरनेटसाठी स्वतंत्र साधन वापरणारे ग्राहक
यांचा समावेश होऊ शकतो.
अशा ग्राहकांना अनावश्यक डेटासाठी पैसे देण्याऐवजी आपल्या वास्तविक वापरानुसार रिचार्ज निवडण्याचा पर्याय उपलब्ध होईल.
डेटा असलेले रिचार्ज बंद होणार का?
नाही.
TRAIच्या नव्या नियमांचा उद्देश सध्याचे डेटा असलेले प्लॅन बंद करणे नाही. दूरसंचार कंपन्या Voice+SMS+Data असलेले प्लॅन पूर्वीप्रमाणेच उपलब्ध ठेवू शकतात.
बदलाचा मुख्य उद्देश ग्राहकांना अधिक पर्याय देणे हा आहे. त्यामुळे ज्यांना इंटरनेटची आवश्यकता आहे ते डेटा असलेला प्लॅन घेऊ शकतील, तर ज्यांना केवळ कॉल आणि SMS हवेत ते स्वतंत्र Voice-SMS-only प्लॅन निवडू शकतील.
ग्राहकांची किती बचत होणार?
याचे एकच निश्चित उत्तर सध्या देता येणार नाही.
TRAIने Voice-SMS-only STVमध्ये योग्य प्रमाणात टॅरिफ कमी ठेवण्याची तरतूद केली आहे. मात्र सर्व कंपन्यांच्या सर्व योजनांमध्ये किती रुपयांची कपात होईल, यासाठी कोणतीही एकसमान रक्कम निश्चित करण्यात आलेली नाही.
त्यामुळे प्रत्यक्ष बचत संबंधित कंपनी, प्लॅनची वैधता आणि त्याची किंमत बाजारात कशी निश्चित केली जाते यावर अवलंबून असेल.
नियम लगेच लागू होणार नाहीत
TRAIने २२ सप्टेंबर २०२६ रोजी सुधारित नियम जारी केले असले तरी त्यांची अंमलबजावणी तत्काळ होणार नाही.
नियम अधिकृत राजपत्रात प्रसिद्ध झाल्यानंतर ३० दिवसांनी लागू होतील. त्यानंतर दूरसंचार कंपन्यांना नव्या नियमांनुसार संबंधित STV उपलब्ध कर