जेन-झीकडे एकाच नजरेने पाहणे चुकीचे; भारतातील तरुणांच्या गरजा आणि प्राधान्यक्रम वेगवेगळे

एआय-सोशल मीडियाच्या युगात पत्रकारितेसमोर विश्वासार्हतेचे नवे आव्हान; तरुणांशी संवाद तुटला तर मोठी पिढी दिशाहीन होण्याची शक्यता

इंदूर | SDNA

भारताची विविधता केवळ भाषा, संस्कृती आणि भौगोलिक परिस्थितीत दिसून येत नाही, तर देशातील नव्या पिढीच्या विचारसरणीत आणि तिच्या प्राधान्यक्रमांमध्येही ती तितकीच स्पष्टपणे जाणवते. त्यामुळे संपूर्ण देशातील जेन-झीला एकाच मानसिकतेचा किंवा समान अपेक्षांचा वर्ग मानणे योग्य ठरणार नाही.

महानगरांपासून छोट्या शहरांपर्यंत आणि एका राज्यापासून दुसऱ्या राज्यापर्यंत तरुणांचे प्रश्न, संधी, स्वप्ने आणि आव्हाने वेगवेगळी आहेत. त्यामुळे तरुण पिढीला समजून घेण्यासाठी तिच्याशी सातत्याने संवाद साधणे आवश्यक आहे, असे मत मध्यप्रदेशचे एमएसएमई मंत्री चैतन्य कश्यप यांनी व्यक्त केले.

इंदूरमध्ये स्टेट प्रेस क्लब मध्यप्रदेशच्या वतीने आयोजित तीन दिवसीय भारतीय पत्रकारिता महोत्सवात ते बोलत होते. यावेळी त्यांनी एआय, सोशल मीडिया आणि बदलत्या युवा मानसिकतेमुळे पत्रकारितेसमोर निर्माण झालेल्या नव्या आव्हानांवरही भाष्य केले.

‘जेन-झी’ एकसंध वर्ग नाही

कश्यप यांनी स्पष्ट केले की, मुंबई, दिल्ली, इंदूर, उत्तर प्रदेश किंवा देशातील अन्य भागांमध्ये राहणाऱ्या तरुणांची सामाजिक आणि आर्थिक परिस्थिती समान नाही. परिणामी त्यांच्या अपेक्षा आणि प्राधान्यक्रमही वेगळे असणे स्वाभाविक आहे.

तरुणाई ही स्वप्ने पाहण्याची आणि ती प्रत्यक्षात आणण्यासाठी प्रयत्न करण्याची अवस्था आहे, असे सांगत त्यांनी युवकांना केवळ राजकीय चर्चेचा विषय न बनवता त्यांच्याशी थेट संवाद साधण्यावर भर दिला.

तरुणांशी संवादाची प्रक्रिया कमकुवत झाली, तर त्यांची ऊर्जा सकारात्मक दिशेने वळण्याऐवजी संभ्रमित होण्याचा धोका असल्याचे त्यांनी नमूद केले.

एआयमुळे पत्रकारितेचे आव्हान बदलले

पत्रकारिता नेहमीच तंत्रज्ञानातील बदलांबरोबर विकसित होत आली आहे. जिल्हानिहाय आवृत्त्या, स्थानिक पानांची निर्मिती आणि डिजिटल माध्यमांचा विस्तार यामुळे पत्रकारितेचा आवाका वाढला. मात्र सोशल मीडियानंतर माहितीच्या प्रसाराचा वेग अभूतपूर्व झाला असून एआयने या बदलाला आणखी वेग दिला आहे.

आज काही क्षणांत मोठ्या प्रमाणात मजकूर तयार होऊ शकतो. अशा परिस्थितीत पत्रकारितेची खरी ताकद केवळ वेगात नसून तथ्य पडताळणी, संदर्भ, विश्वसनीयता आणि संपादकीय जबाबदारीत असेल, असे कश्यप यांनी सांगितले.

माहितीपेक्षा विश्वास अधिक महत्त्वाचा

डिजिटल माध्यमांमुळे एखाद्या घटनेविषयी काही मिनिटांत अनेक परस्परविरोधी माहिती समोर येते. अशा वेळी सामान्य नागरिकांसमोर सर्वात मोठा प्रश्न असतो—नेमके सत्य काय आणि कोणत्या माहितीवर विश्वास ठेवायचा?

यामुळे पत्रकारितेची भूमिका केवळ माहिती पोहोचवण्यापुरती मर्यादित राहत नाही. माहितीचा संदर्भ स्पष्ट करणे, तथ्य आणि मत यातील फरक दाखवणे आणि जबाबदारीने सार्वजनिक चर्चेला दिशा देणे ही माध्यमांची महत्त्वाची जबाबदारी बनली आहे.

कश्यप यांच्या मते, बदलत्या तंत्रज्ञानाच्या काळात माध्यमावरील विश्वास टिकवणे हे पत्रकारितेसमोरील सर्वात मोठ्या आव्हानांपैकी एक आहे.

इंदूरच अशा महोत्सवाचे केंद्र का?

पत्रकारिता महोत्सवासारखा व्यापक उपक्रम इंदूरच्या भूमीतूनच आकार घेऊ शकतो, असे कश्यप यांनी नमूद केले. इंदूर आणि उज्जैन या शहरांना उत्सव, सांस्कृतिक उपक्रम आणि सार्वजनिक सहभागाची समृद्ध परंपरा असल्याचे त्यांनी सांगितले.

यावेळी त्यांनी ‘शिव गंगा अभियान’ याचाही उल्लेख करत पत्रकारिता क्षेत्रातील व्यक्तींनी अशा उपक्रमांकडे अभ्यासाच्या दृष्टीने पाहण्याची गरज व्यक्त केली.

हिंदी पत्रकारितेच्या विकासातील ज्येष्ठ पत्रकार राजेंद्र माथुर यांच्या योगदानाचे स्मरण करत त्यांनी हिंदी पत्रकारितेला नवे आयाम देण्यात त्यांच्या कार्याची महत्त्वपूर्ण भूमिका असल्याचे सांगितले.

तरुणांशी संवाद तुटणे धोकादायक

कश्यप यांनी पत्रकारितेच्या बदलत्या स्वरूपात तरुणांचा सहभाग वाढवण्याची गरज व्यक्त केली.

नव्या पिढीशी संवाद साधला नाही, तर तिच्याकडे माहिती आणि विचारांची मोठी साधने असूनही दिशादर्शनाचा अभाव निर्माण होऊ शकतो, असा इशारा त्यांनी दिला.

देशाची वास्तविक परिस्थिती, विकासाच्या गरजा आणि भविष्यातील संधी यांची माहिती तरुणांपर्यंत पोहोचणे आवश्यक असल्याचे त्यांनी सांगितले.

नेपाळ आणि बांगलादेशातील युवकांच्या आंदोलनांचा संदर्भ देत त्यांनी स्पष्ट केले की, तरुणांची ऊर्जा मोठ्या प्रमाणावर संघटित झाली तर ती सामाजिक आणि राजकीय परिस्थितीवर प्रभाव टाकू शकते. त्यामुळे लोकशाही व्यवस्थेसाठी तरुणांना समजून घेणे आणि त्यांच्याशी संवाद ठेवणे अत्यंत आवश्यक आहे.

ग्लोबल स्किल पार्कमधून रोजगाराच्या नव्या संधी

मध्यप्रदेशातील युवक आणि उद्योजकतेला चालना देण्यासाठी सरकारकडून सुरू असलेल्या उपक्रमांची माहितीही कश्यप यांनी दिली.

भोपाळमध्ये ग्लोबल स्किल पार्क उभारण्यात येत असून, त्यातून युवकांना कौशल्य विकास आणि रोजगाराच्या नव्या संधी उपलब्ध होण्यास मदत होईल, असे त्यांनी सांगितले.

मध्यप्रदेशात सुमारे 7,500 स्टार्टअपची नोंदणी झाल्याचे त्यांनी नमूद केले. नव्या स्टार्टअपना सुरुवातीच्या काळात आधार मिळावा यासाठी सरकारकडून दरमहा 10 हजार रुपयांची मदत देण्याची योजना सुरू असल्याचेही त्यांनी सांगितले.

नवीन कल्पना किंवा प्रयोग सुरुवातीला कुटुंब आणि समाजाकडून स्वीकारले जात नाहीत. अशा परिस्थितीत शासकीय मदत तरुण उद्योजकांना आपल्या कल्पनांवर काम करण्यासाठी आधार देऊ शकते, असे त्यांनी स्पष्ट केले.

2047 चे भारताचे स्वप्न केवळ अर्थव्यवस्थेपुरते मर्यादित नको

2047 पर्यंत भारत आर्थिकदृष्ट्या विकसित होणे आवश्यक आहेच; मात्र विकासाची व्याख्या केवळ आर्थिक प्रगतीपुरती मर्यादित नसावी, असे कश्यप यांनी सांगितले.

सामाजिक आणि सांस्कृतिकदृष्ट्याही सक्षम भारताची निर्मिती करणे आवश्यक आहे. भविष्यात उपलब्ध होणाऱ्या संधींचा लाभ घेण्यासाठी युवकांना शिक्षण, कौशल्य, उद्योजकता आणि अचूक माहितीने सक्षम करावे लागेल, असे त्यांनी नमूद केले.

राजकीय पक्षांनाही युवकांशी त्यांच्या अपेक्षित पातळीवर संवाद साधण्यात अद्याप मोठी पोकळी असल्याचे त्यांनी सांगितले.

चर्चेचा गाभा : एआयच्या युगात पत्रकारितेची खरी संपत्ती ‘विश्वास’

चैतन्य कश्यप यांच्या वक्तव्याचा व्यापक अर्थ पाहिला तर एआय पत्रकारितेचा पर्याय बनण्यापेक्षा पत्रकारितेच्या गुणवत्तेची कसोटी अधिक कठीण करत आहे, हे स्पष्ट होते.

मशीन काही क्षणांत मजकूर तयार करू शकते. सोशल मीडिया काही सेकंदांत माहिती लाखो लोकांपर्यंत पोहोचवू शकतो. प्रत्येक व्यक्ती स्वतः कंटेंट क्रिएटर होऊ शकते. अशा परिस्थितीत पत्रकाराची भूमिका केवळ बातमी लिहिणाऱ्या व्यक्तीची राहणार नाही.

माहिती खरी आहे का, तिचा स्रोत कोणता आहे, तिच्यामागील संदर्भ काय आहे आणि तथ्य व मत यामधील सीमारेषा कुठे आहे—हे स्पष्ट करणारा पत्रकारच भविष्यात विश्वास टिकवू शकेल.

म्हणजेच डिजिटल युगात पत्रकारितेची सर्वात मौल्यवान संपत्ती वेग नव्हे, तर विश्वासार्हता असणार आहे.

पुढील प्रश्न : तरुण कोणाचा अजेंडा स्वीकारणार?

जेन-झीचा विचार करताना आणखी एक महत्त्वाचा मुद्दा समोर येतो. देशातील तरुणांची संख्या मोठी असली तरी त्यांचे प्रश्न सर्वत्र समान नाहीत.

कुठे रोजगार महत्त्वाचा आहे, कुठे उच्च शिक्षण आणि कौशल्य विकास, तर कुठे स्टार्टअप, तंत्रज्ञान, स्थानिक संधी किंवा सामाजिक सुरक्षितता अधिक महत्त्वाची ठरते.

त्यामुळे सरकार, राजकीय पक्ष आणि माध्यमांसमोरचे आव्हान केवळ तरुणांपर्यंत पोहोचण्याचे नाही, तर विविध भागांतील तरुणांचे वेगवेगळे प्रश्न समजून घेण्याचे आहे.

2047 च्या भारताची निर्मिती करायची असेल, तर तरुणांना केवळ सरकारी योजनांचे लाभार्थी न मानता धोरणनिर्मिती आणि सामाजिक परिवर्तनातील सक्रिय भागीदार बनवावे लागेल.

आणि पत्रकारितेसमोरचा प्रश्नही तितकाच गंभीर आहे—ज्या वेगाने तरुणांची विचारसरणी बदलत आहे, त्या वेगाने पत्रकारिता स्वतःला बदलून त्यांच्या विश्वासाच्या कसोटीवर खरी उतरू शकेल का?

(SDNA)