ज्यांनी आयुष्यभर मुलांसाठी त्याग केला, त्यांच्या वृद्धापकाळात प्रेम, वेळ आणि आधार देणे हीच खरी कृतज्ञता
SDNA | विशेष लेख
भारतीय संस्कृतीत आई-वडिलांना देवतुल्य स्थान देण्यात आले आहे. आईच्या ममतेत त्याग, करुणा आणि वात्सल्य दडलेले असते, तर वडिलांच्या कष्टांमध्ये जबाबदारी, संघर्ष आणि कुटुंबाच्या सुरक्षिततेची भावना असते. मुलांचे भविष्य घडवताना अनेक माता-पिता स्वतःच्या इच्छा बाजूला ठेवतात. स्वतःच्या गरजा कमी करून मुलांच्या गरजा पूर्ण करतात आणि त्यांच्या आनंदातच आपला आनंद शोधतात.
मात्र आयुष्याच्या संध्याकाळी, जेव्हा त्यांना सर्वाधिक गरज असते ती प्रेमाची, संवादाची आणि आधाराची, त्याच काळात अनेक वृद्ध पालकांना स्वतःच्या घरातच दुर्लक्षितपणाचा सामना करावा लागतो. हा विरोधाभास केवळ एका कुटुंबाचा प्रश्न नाही; तो आपल्या सामाजिक आणि कौटुंबिक मूल्यांनाही आरसा दाखवणारा आहे.
पितृपक्षात पूर्वजांची आठवण, पण जिवंत पालकांचे काय?
श्राद्ध, तर्पण आणि पितृपक्ष ही भारतीय परंपरेतील श्रद्धेची प्रतीके आहेत. पूर्वजांच्या स्मरणार्थ अन्नदान, दानधर्म आणि धार्मिक विधी केले जातात. या परंपरांमागे कृतज्ञता आणि पूर्वजांच्या स्मृती जपण्याची भावना आहे.
पण या निमित्ताने स्वतःला एक प्रश्न विचारण्याची गरज आहे—ज्यांनी आपल्याला जन्म दिला, घडवले आणि आयुष्यभर साथ दिली, ते आज जिवंत असताना आपण त्यांच्यासाठी काय करतो?
मृत्यूनंतर मोठा कार्यक्रम करण्यापेक्षा जिवंतपणी त्यांच्या चेहऱ्यावर समाधान आणणे अधिक महत्त्वाचे नाही का? दोन वेळचे अन्न, औषधांची काळजी, प्रेमाचे दोन शब्द आणि थोडा वेळ—वृद्ध पालकांसाठी यापेक्षा मोठी संपत्ती अनेकदा दुसरी नसते.
आर्थिक प्रगतीसोबत भावनिक दुरावा वाढतोय का?
आज कुटुंबांची आर्थिक क्षमता अनेक बाबतीत वाढली आहे. मात्र त्याच वेळी भावनिक जवळीक कमी होत असल्याची जाणीव अनेक कुटुंबांत दिसते. नोकरी, व्यवसाय, धावपळ, वैयक्तिक महत्त्वाकांक्षा आणि डिजिटल जीवनशैली यामुळे पालकांसाठी वेळ देणे कठीण झाल्याचे चित्र आहे.
ज्या वडिलांनी कष्ट करून घर उभे केले, तेच वडील वृद्ध झाल्यावर मुलांच्या व्यस्त जीवनात ‘अडथळा’ वाटू लागतात. ज्या आईने स्वतःची भूक बाजूला ठेवून मुलांना घास भरवला, तिच्याच गरजा कधी कधी घरात गौण ठरतात.
ही परिस्थिती बदलण्यासाठी केवळ आर्थिक मदत पुरेशी नाही. वृद्ध पालकांना पैशांपेक्षा आपलेपणा, संवाद आणि सन्मानाची गरज असते.
फोटोला हार घालणे सोपे; जिवंतपणी हात धरायला वेळ हवा
मृत्यूनंतर फोटोसमोर फुले ठेवणे, हार घालणे आणि मोठे धार्मिक आयोजन करणे तुलनेने सोपे असते. पण जिवंत असलेल्या आई-वडिलांच्या जवळ बसून त्यांच्या जुन्या आठवणी ऐकणे, त्यांच्या चिंता समजून घेणे आणि त्यांच्या भावनांना महत्त्व देणे ही खरी कसोटी आहे.
मृत्यूनंतर ज्यांच्यासाठी वेळ काढला जातो, त्यांच्यासाठी जिवंतपणी काही मिनिटे काढणे इतके कठीण का व्हावे, हा प्रश्न प्रत्येकाने स्वतःला विचारण्याची वेळ आली आहे.
वृद्धाश्रम ही सुविधा असू शकते; पण भावनिक विस्थापन धोकादायक
वृद्धाश्रम म्हणजे नेहमीच कुटुंबाची उदासीनता असे नाही. काही वृद्धांना वैद्यकीय किंवा विशेष काळजीची आवश्यकता असते आणि अशा परिस्थितीत वृद्धाश्रम किंवा विशेष देखभाल केंद्र उपयुक्त ठरू शकते.
पण जेव्हा स्वतःच्या मुलांकडे आई-वडिलांसाठी वेळ नाही, संयम नाही किंवा सन्मानाची भावना नाही म्हणून वृद्धाश्रमाचा पर्याय स्वीकारावा लागतो, तेव्हा प्रश्न गंभीर बनतो.
ज्या घरासाठी पालकांनी आयुष्यभर कष्ट केले, त्याच घरात वृद्धापकाळात त्यांना भावनिकदृष्ट्या परके वाटणे ही कुटुंबव्यवस्थेसमोरील मोठी चिंता आहे.
श्राद्धातील ‘श्रद्धा’ जिवंत नात्यांतही दिसायला हवी
श्राद्धाचा गाभा केवळ विधींमध्ये नसून ‘श्रद्धा’ या भावनेत आहे. धार्मिक परंपरा आपापल्या श्रद्धेनुसार महत्त्वाच्या असू शकतात; परंतु त्याच श्रद्धेचे प्रतिबिंब आपल्या जिवंत पालकांशी असलेल्या वर्तनातही दिसायला हवे.
घरातील आईला तिच्या गरजेच्या वेळी मदत मिळत नसेल, वडिलांना औषधांसाठी कोणाची वाट पाहावी लागत असेल किंवा त्यांच्याशी संवाद साधण्यासाठी मुलांकडे वेळ नसेल, तर केवळ बाह्य कर्मकांडाने कर्तव्य पूर्ण झाल्याची भावना निर्माण होऊ नये.
पालकांची सेवा हा उपकार नाही
आई-वडिलांची सेवा करणे म्हणजे त्यांच्यावर उपकार करणे नव्हे. त्यांनी आयुष्यभर मुलांसाठी केलेल्या त्यागाची परतफेड पूर्णपणे करणेही शक्य नाही.
त्यांच्यासोबत काही वेळ बसणे, त्यांच्या आरोग्याची काळजी घेणे, औषधांची आठवण ठेवणे, त्यांच्या आवडी-निवडी समजून घेणे, त्यांचे म्हणणे शांतपणे ऐकणे आणि त्यांना एकटेपणाची जाणीव होऊ न देणे—हीच खरी कौटुंबिक जबाबदारी आहे.
पुढच्या पिढीला संस्कार कृतीतूनच मिळतात
मुलांना वृद्धांचा सन्मान करण्याचे धडे केवळ सांगून उपयोग नाही. ते आपल्या कृतीतून दाखवावे लागतात.
मुलांनी जर घरात आजी-आजोबा किंवा नाना-नानी यांच्याशी प्रेमाने वागणारे पालक पाहिले, तर त्यांच्यामध्येही ज्येष्ठांविषयी संवेदनशीलता निर्माण होईल. कुटुंब म्हणजे केवळ एकाच छताखाली राहणाऱ्या व्यक्तींचा समूह नाही. कमकुवत झालेल्या व्यक्तीला सर्वप्रथम आधार मिळतो, ते ठिकाण म्हणजे कुटुंब.
पितृपक्षाचा संदेश आजच्या पिढीसाठी
पितृपक्ष आणि श्राद्धाच्या परंपरा आपल्याला केवळ दिवंगत पूर्वजांची आठवण करून देण्यासाठी नाहीत, तर आपल्या मुळांशी असलेले नातेही जाणवून देतात.
म्हणूनच मृत्यूनंतरच्या विधींसोबत जिवंत पालकांप्रती असलेल्या कर्तव्याची जाणीवही तितकीच महत्त्वाची आहे. कर्मकांडापूर्वी करुणा, तर्पणापूर्वी सेवा आणि श्रद्धेपूर्वी सन्मान असला पाहिजे.
आई-वडिलांच्या डोळ्यांत समाधान आणणे, त्यांच्या एकटेपणात सहभागी होणे आणि त्यांना ‘तुम्ही आमच्यासाठी महत्त्वाचे आहात’ ही भावना देणे—यापेक्षा मोठी कृतज्ञता कोणती?
बातमीमागचा अर्थ
समाजाची खरी संवेदनशीलता मृत व्यक्तीसाठी किती मोठा विधी केला यावर मोजली जाऊ नये. ती जिवंत ज्येष्ठ व्यक्तीशी आपण कसे वागतो यावर दिसते.
फोटोवर हार घालण्यापेक्षा जिवंतपणी हात हातात घेणे मोठे आहे.
मृत्यूनंतर भोज देण्यापेक्षा जिवंतपणी प्रेमाने जेवू घालणे मोठे आहे.
तर्पण करण्यापेक्षा त्यांच्या डोळ्यांतील अश्रू पुसणे मोठे आहे.
आई-वडिलांना त्यांच्या आयुष्यात सन्मान, सुरक्षितता, वेळ आणि आपलेपणा देता आला, तर तीच सर्वात मोठी श्रद्धांजली आणि तेच खरे श्राद्ध.
जिवंतपणी पालकांच्या चेहऱ्यावर हास्य आणणे—यापेक्षा मोठा धर्म नाही.
— डॉ. प्रियंका सौरभ
पीएचडी (राज्यशास्त्र), कवयित्री व सामाजिक चिंतक
(SDNA)